Kritiek in Nederland op uitkoopregeling: “Had goedkoper en drie keer zo efficiënt kunnen zijn”

De Nederlandse uitkoopregeling voor zogeheten piekbelasters had een veel grotere stikstofreductie kunnen opleveren tegen een aanzienlijk lagere kost. Dat concludeert een gezamenlijk onderzoek van NRC, Follow the Money en Omroep Gelderland. De Nederlandse overheid trok 1,8 miljard euro uit om 723 veehouderijen met een hoge stikstofneerslag nabij kwetsbare natuur vrijwillig uit te kopen. Samen zou dit het stikstofoverschot met acht procent verminderen. Maar volgens de onderzoekers had de overheid in een optimaal scenario dezelfde stikstofwinst kunnen boeken met 330 miljoen euro, waarbij de 133 veehouderijen met de grootste stikstofimpact hadden moeten stoppen.

Maximale stikstofwinst tegen minimale publieke kost

De onderzoekers volgen daarbij een eerder utilitaire kosten-batenlogica waarbij maximale stikstofwinst wordt nagestreefd tegen een minimale publieke kost. Dit is een benadering die de Nederlandse stikstofbemiddelaar Johan Remkes eerder al naar voren schoof. Hij adviseerde in 2022 om de 500 tot 600 grootste piekbelasters uit te kopen. De toenmalige stikstofminister Christianne Van der Wal (VVD) koos er uiteindelijk voor om de groep uit te breiden tot 3.000 piekbelasters en de regeling volledig vrijwillig te maken.

Uit de analyse van de nieuwsmedia blijkt dat binnen de groep van 3.000 piekbelasters echter grote verschillen bestaan in natuurbelasting. Daarbij zou het grootste deel van de stikstofwinst te halen zijn bij een kleine kopgroep van 133 veehouderijen. Maar omdat de overheid geen selectie afdwong, werden ook bedrijven met een lage stikstofimpact uitgekocht. Dat leidde tot grote verschillen in kostenefficiëntie.

Het Nederlandse ministerie van Landbouw verdedigt de aanpak en stelt dat de regeling wel degelijk “gericht en doelmatig” is, omdat het gaat om een selecte groep bedrijven met hoge berekende stikstofneerslag op nabijgelegen natuur. De optimale scenario’s noemt het ministerie theoretisch en niet haalbaar binnen de Europese regels rond staatssteun. “De overheid kan niet zomaar bepalen welke bedrijven moeten stoppen”, stelt een woordvoerder van ontslagnemend landbouwminister Femke Wiersma (BBB). “Boeren verleiden om te stoppen, boekt sneller resultaat dan onteigenen. Verplichtende maatregelen leiden vaak tot lange juridische procedures, waar ook veel geld mee gemoeid kan zijn. We hebben heel bewust voor vrijwilligheid gekozen, en willen absoluut niemand verplichten om met het landbouwbedrijf te stoppen."

Nederland kent geen PAS-referentie 2030

Enkele Nederlandse professoren zijn kritisch voor het vrijwillige beleid. Zij wijzen erop dat een vrijwillige uitkoop zonder een duidelijke stok achter de deur weinig geloofwaardig is. Volgens hen zouden vooral de grootste piekbelasters sneller zijn ingestapt als duidelijk was dat hun bedrijfsmodel op termijn niet houdbaar bleef. Veel piekbelasters zouden ook twijfelen aan het ecologische effect.

In Vlaanderen legt de overheid via de PAS-referentie een concreet individueel emissieplafond op aan landbouwbedrijven, met vergunningsgevolgen indien niet bereikt in 2030. In Nederland bestaat geen dergelijk beleid met een verplicht individueel reductiepad.

Ook de Nederlandse landbouworganisatie LTO vindt het vrijwillige uitkopen van veehouders ineffectief. “Er zijn alternatieven. We moeten met de hele sector de bocht maken, met innovatie, met stalmaatregelen. Maar daar is geen beleid voor, nog altijd niet”, reageert LTO aan de Nederlandse krant NRC.

Nieuwe uitkoopregeling

De Nederlandse overheid zegt wel het roer te willen omgooien, met op termijn uitstootdoelen voor elk bedrijf, om de emissie van de landbouw fors te reduceren. “De enige concrete maatregel is vooralsnog een nieuwe uitkoopregeling”, schrijft NRC.

Het demissionaire kabinet van Wiersma heeft dinsdag een nieuwe vrijwillige uitkoopregeling voor veehouders in consultatie gebracht. Dit keer zou de regeling openstaan voor alle veehouders, van konijnenhouders tot varkensboeren. Wie binnen een kilometer van een stikstofgevoelig Natura 2000-gebied ligt, zou recht krijgen op tien procent extra vergoeding. Dat komt neer op 110 procent van het waardeverlies van de stallen. De regeling bevindt zich nog in de consultatiefase en ligt dus nog niet vast.