Ook Wallonië heeft nu een stikstofarrest: dreigt ook daar een vergunningenstop?

Hoe is het zover kunnen komen?

In Vlaanderen is stikstof naar de voorgrond gekomen bij het stikstofarrest in 2021, toen een pluimveestal in Kortessem op basis van stikstof zijn vergunning voor een staluitbreiding door de neus geboord zag. De minister had een vergunning verleend omdat het bedrijf een stikstofdepositie had die minder bedroeg dan vijf procent van de kritische depositiewaarde (KDW) van de omliggende natuur. Een KDW is de maximale hoeveelheid stikstof die een specifiek natuurgebied of habitattype kan verdragen zonder dat er significante schade optreedt door vermesting of verzuring. Deze natuurgebieden staan bekend als speciale beschermingszones (SBZ).

De kritiek van milieuorganisaties was dat deze grens van vijf procent arbitrair was en dus geen garantie bood om de Europees aangeduide SBZ’s te beschermen. Bovendien hield deze soft law er geen rekening mee hoeveel bedrijven er zich bevonden rond een natuurgebied. De grens hield ook geen rekening met de cumulatieve effecten: er bevinden zich meerdere bedrijven in de buurt van een SBZ die elk afzonderlijk misschien onder de drempel blijven, maar niet noodzakelijk als je ze allemaal samen beschouwt. Bovendien bestond er ook geen wetenschappelijke onderbouwing voor deze drempel.

De Raad voor Vergunningsbetwistingen volgde de milieuverenigingen in deze redenering: het toenmalige PAS-kader kende geen wetenschappelijke basis en was dus geen valabele grond om bedrijven te vergunnen. Gevolg: de adviesverlening diende te worden aangepast en verstrengde op basis van ministeriële instructies. 2021 was zo de aftrap van een stikstofkwestie die tot op vandaag als een zwaard van Damocles blijft hangen boven de vergunningverlening. Want hoewel Vlaanderen door deze kwestie een stikstofdecreet heeft uitgewerkt, is er bij VILT al veel digitale inkt gevloeid over de juridische en wetenschappelijke lacunes in die regelgeving. Ook de milieuorganisaties zien in het stikstofdecreet geen oplossing en ook zij vroegen daarom de vernietiging bij het Grondwettelijk Hof: ze richten hun pijlen op de wetenschappelijke onderbouwing van het nieuwe Vlaamse stikstofdecreet. Het is momenteel nog afwachten hoe het Grondwettelijk Hof al die argumenten zal beoordelen.

Stikstof of olievlek?

Stikstof is een Europese kwestie waar betrekkelijk weinig Europese landen op dit moment last van ondervinden. Het eerste stikstofarrest in Europa viel naar aanleiding van een prejudiciële vraag van de Raad van State Nederland aan het Europese Hof van Justitie. In november 2018 verklaarde het Europees Hof van Justitie (HvJEU) de Nederlandse Programma Aanpak Stikstof (PAS) ongeldig. Dit dossier inspireerde de gelijkaardige zaak in Kortessem, en nu dus ook in Wallonië.

De stikstofcrisis wordt zo stilaan een olievlek die zich verspreidt over diverse Europese regio’s, zoals ook in Ierland. Steeds meer klinkt de vraag aan Europa om een uniform en wetenschappelijk onderbouwd en vooral ook praktisch werkbaar stikstofkader te voorzien. Maar juridische bronnen geven aan dat ze daartoe weinig haast zien. “Misschien wordt dat anders als lidstaten zoals Frankrijk of Duitsland getroffen worden. Stikstof is een problematiek die overal in Europa latent aanwezig is. Maar ze komt maar naar boven zodra er een juridisch geschil ontstaat. De rest van Europa kan de ogen nog wat langer gesloten houden, maar dat verandert niets aan het probleem.”

Welke instrumenten heeft de Waalse ondernemer nog?

Waalse landbouwers en Vlaamse landbouwers die in Wallonië de stikstofproblematiek hoopten te mijden, zijn er nu aan voor de moeite. “Wallonië baseerde zich nog steeds op de drempelwaarde van vijf procent van de KDW. Dat je die niet kan gebruiken, wisten we in Vlaanderen al langer”, zegt een jurist aan VILT. “En nu is er dus een precedent om in heel Wallonië vergunningen aan te vechten. Of men dat ook zal doen weet ik niet, maar in Vlaanderen was dat het geval.”

Het valt cynisch te noemen dat het Waalse stikstofarrest niet gevallen is voor een veehouderij of chemisch bedrijf, maar voor een biomassacentrale. Hoewel dit bedrijf kenbaar een impact heeft op de omgeving, kan men wel stellen dat het oplossingen aanbiedt voor andere milieudoelen. De Europese omnibuspakketten voorzien derogaties (uitzonderingen, red.) voor strategische projecten en een vermoeden van geen negatieve impact bij projecten die dienen om een klimaatdoelstelling te bereiken. “Ik noem het juridisch knip- en plakwerk, en je blijft zitten met een latent economisch probleem, want andere bedrijven kunnen geen gebruik maken van deze uitzonderingen”, aldus de jurist. ““Er blijft dus rechtsonzekerheid en die zal er blijven zolang Europa geen systeem biedt dat werkbaar is voor elke vorm van vergunningverlening. En ik betwijfel of zulk systeem met de huidige Europese richtlijnen zelfs mogelijk is.”

“Er bestaat misschien nog wel een uitzondering voor projecten van groot algemeen belang, maar al de andere projecten blijven in het stikstofmoeras zitten”, klinkt het. “Wallonië is daarvan het beste bewijs. Wallonië kan ook geen alternatief bieden met de Vlaamse drempels, want die hangen samen met de Vlaamse programmatische aanpak van stikstof die gekoppeld is aan allerhande maatregelen die je in Wallonië niet hebt.”

Bij het uitblijven van een stikstofkader, kunnen Waalse bedrijven kiezen voor een individuele passende beoordeling. Dat is een diepgaande ecologische studie die de impact van een project duidelijk in kaart brengt. Het probleem: zulke studies vergen heel wat studiewerk en zijn dus ook heel duur. In veel gevallen is dat onbetaalbaar voor de aanvrager, die aan het einde van de rit niet weet of de passende beoordeling in zijn voordeel zal spreken.

Bovendien is zo’n passende beoordeling misschien wel opgesteld door experts, maar juridisch sluitend is dit expertenadvies niet. Het kan nog steeds door de rechter in vraag worden gesteld.

Boerenbond: “Habitatrichtlijn kan te makkelijk rechtskaders en vergunningen onderuit halen”

Landbouworganisaties vragen dus ook al langer om de Europese richtlijnen minder strikt te interpreteren, om de economie en landbouw te deblokkeren. Zonder juridische zekerheid weet immers geen enkele ondernemer of zijn bedrijf morgen nog in regel zal zijn.

Boerenbond bekijkt het tafereel bij de zuiderburen met lede ogen. “Dit arrest bevestigt wat we al zo lang zeggen: het stikstofarrest in Vlaanderen en Nederland is een eerste voorbeeld van een groter Europees probleem. Ondertussen is er de juridische aanpak van derogatie in Ierland, mest in Spanje en nu ook een arrest in Wallonië”, zegt de organisatie.

“Het is het volgende bewijs dat de Habitatrichtlijn een toolbox is waar te gemakkelijk rechtskaders en vergunningen mee onderuit gehaald kunnen worden, op elk moment en in elke lidstaat. Het zorgt ervoor dat onze bedrijven op slot zitten en ze niet verder kunnen verduurzamen, net datgene wat de beleidsmakers verwachten.”

“Als Boerenbond blijven we Europa dan ook oproepen om de rechtsonzekerheid voor boeren en bedrijven bij de bron aan te pakken en werk te maken van deblokkerend beleid. Zonder de doelstelling om verder te verduurzamen in vraag te stellen maar wel om onze bedrijven verder te kunnen verduurzamen, vergroenen, moderniseren en klaar te maken voor de toekomst.”