Nederlands onderzoek: veel subsidies hebben negatief effect op biodiversiteit
nieuwsEen groot deel van de Nederlandse subsidies en fiscale voordelen zet onbedoeld extra druk op de biodiversiteit. Dat blijkt uit een analyse van Wageningen Social & Economic Research (WSER) en andere onderzoeksinstellingen. Landbouwsubsidies hebben een gemengde of overwegend negatieve impact op biodiversiteit. Maar volgens de onderzoekers dragen maatregelen uit vrijwel alle ministeries bij aan biodiversiteitsverlies. Zelfs groene maatregelen kunnen de biodiversiteit onbedoeld schaden. Zo kunnen investeringen in hernieuwbare energie nest- en schuilplaatsen voor vogels doen verdwijnen.
De Nederlandse onderzoekers analyseerden 102 subsidies, belastingvoordelen en andere financiële regelingen van vijf ministeries. Ze brachten niet alleen de effecten op biodiversiteit in natuurgebieden in kaart, maar ook bredere drukfactoren zoals veranderingen in land- en zeegebruik, klimaatverandering, vervuiling en het gebruik van natuurlijke hulpbronnen. Wageningen Social & Economic Research (WSER) deed het onderzoek samen met milieubureau CE Delft en Naturalis Biodiversity Center.
“Het beeld dat uit ons onderzoek naar voren komt is genuanceerd, maar ook duidelijk: subsidies die expliciet zijn gericht op natuurbeheer en natuurherstel werken positief, terwijl veel overige subsidies en belastingkortingen een gemengd of zelfs negatief effect hebben op biodiversiteit”, klinkt het.
Subsidies zijn bedacht met economische of maatschappelijke doelen voor ogen, effecten op biodiversiteit worden meestal niet meegenomen
“Wat ons opvalt, is dat biodiversiteit in het subsidiebeleid vaak onderbelicht blijft,” zegt Monica van Alphen, onderzoeker bij Wageningen Social & Economic Research. “Subsidies zijn gewoonlijk bedacht met economische of maatschappelijke doelen voor ogen. De effecten op natuur en biodiversiteit worden daarbij meestal niet meegenomen.”
Landbouw- en natuursubsidies
Bij het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur laten vooral subsidies voor bos- en natuurbeheer een positief effect zien. “Programma’s voor bijvoorbeeld natuurherstel en nationale parken zijn direct gericht op het behoud en herstel van ecosystemen. Ze dragen bij aan samenhangende landschappen, leefgebieden voor planten en dieren en opslag van CO₂ in bossen”, aldus het rapport. “Tegelijkertijd gaat het om relatief beperkte budgetten.”
Daartegenover staan grotere landbouwsubsidies met een gemengde of overwegend negatieve impact op biodiversiteit. “De basisbetaling uit het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid is daar een voorbeeld van. Deze inkomenssteun helpt boeren financieel, maar is nauwelijks gekoppeld aan ecologische prestaties en houdt de bestaande natuurdruk van landgebruik in stand”, stellen de onderzoekers. Ook fiscale voordelen, zoals het verlaagde tarief voor energiebelasting in de glastuinbouw, stimuleren energiegebruik en vergroten de druk op biodiversiteit.
Waterkwaliteit en infrastructuur
Ook bij andere overheidsdepartementen overheersen gemengde beoordelingen. Bij het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat zijn subsidies voor waterkwaliteit en bodemsanering positief voor biodiversiteit, omdat zij vervuiling aanpakken en ecosystemen helpen herstellen. Daar staat tegenover dat de vrijstelling van leidingwaterbelasting voor grootverbruikers negatief uitpakt, omdat deze het watergebruik stimuleert en bijdraagt aan verdroging van natuurgebieden.
Binnen mobiliteit en infrastructuur geldt dat subsidies voor elektrisch vervoer en emissiereductie gunstig zijn voor klimaat en luchtkwaliteit, terwijl fossiele voordelen en weguitbreidingen juist extra druk op biodiversiteit veroorzaken. Ook de afwezigheid van accijns en BTW op vliegen is niet goed voor de biodiversiteit.
Subsidies gericht op woningen zoals isolatie- en verduurzamingsregelingen worden vaak beoordeeld als ‘gemengd, overwegend positief’. Ze verminderen het gebruik van fossiele energie, maar kunnen lokaal ook schade veroorzaken: bijvoorbeeld door verlies van nest- en schuilplaatsen voor vogels en vleermuizen of door extra grondstoffengebruik. Subsidies voor nieuwbouw scoren vaker negatief, omdat bouwen vrijwel altijd extra ruimtebeslag, materiaalgebruik en emissies met zich meebrengt.
Fossiele brandstoffen en biodiversiteit
Vrijstellingen en kortingen in energiebelasting voor de industrie verlagen de kosten van fossiele brandstoffen en stimuleren daarmee het gebruik ervan. Deze fossiele brandstofsubsidies zijn vaak belastend voor het klimaat en leiden tot klimaatverandering en biodiversiteitsverlies. “Tegelijkertijd geldt dat zonder internationale afstemming het schrappen van deze subsidies ook weglek-effecten kan veroorzaken, waarbij productie naar het buitenland verschuift en de milieudruk zich verplaatst,” zegt Van Alphen.
Integrale beoordeling nodig
Volgens Van Alphen laat het onderzoek zien dat er altijd afwegingen moeten worden gemaakt. “Subsidies dienen maatschappelijke en economische belangen. Ook kan een maatregel gunstig zijn voor het klimaat en tegelijk schadelijk voor natuur. Daarom is het zo belangrijk om subsidies integraal te beoordelen en de effecten bewust tegen elkaar af te wegen”, klinkt het.
Als ministeries natuur en leefomgeving serieus nemen moeten financiële regelingen daarmee in lijn worden gebracht
De onderzoekers concluderen dat al bij de ontwikkeling van nieuwe financiële en fiscale regelingen meer aandacht moet komen voor biodiversiteit. “Als ministeries de wereldwijde, Europese en nationale afspraken over een gezonde natuur en leefomgeving serieus nemen, dan moeten financiële regelingen daarmee in lijn worden gebracht. Dat betekent positieve effecten stimuleren, schadelijke subsidies afbouwen en onbedoelde negatieve effecten verminderen.”
“Subsidies sturen gedrag,” zegt Van Alphen. “De grote vraag is of we dat sturingsinstrument willen blijven gebruiken op een manier die biodiversiteit onder druk zet, of dat we het inzetten om biodiversiteit en economie samen te laten gaan.”
