Contractvolumes aardappelen kelderen, Brouns dringt aan om positie telers te versterken
nieuwsNa jaren van sterke prijzen blijven de loodsen vandaag tot aan de nok gevuld met onverkochte aardappelen. De vrije markt ligt stil en nieuwe contractvolumes liggen volgens Boerenbond momenteel tot 50 procent lager dan vorig jaar. Vlaams landbouwminister Jo Brouns (cd&v) wil de positie van telers in de keten versterken via producenten- en brancheorganisaties. Landbouworganisaties zijn voorzichtig positief op het initiatief, maar vragen zich af of de politiek die plannen ook echt zal doorzetten.
Vandaag is er een recordoveraanbod aan aardappelen. Daar spelen verschillende factoren in mee. Nadat ze enkele ‘gouden aardappeljaren’ kenden, plantten veel landbouwers vorig seizoen extra aardappelen op hun veld. Maar toen de vraag begon te slabakken, en verwerkers en handelaren plots op de rem gingen staan, liep het mis. Sommige handelaren kwamen mondelinge afspraken niet na en sloten uiteindelijk contracten af voor veel kleinere volumes. Eén handelaar zou vermoedelijk zelfs schriftelijke contracten vervalst hebben, al loopt het onderzoek hier nog over.
De combinatie van een dalende vraag, een recordaantal geplante aardappelen en nog eens uitstekende teeltomstandigheden, leidde tot de situatie van vandaag: volle loodsen met aardappelen die op de vrije markt nauwelijks nog afzet vinden. Daarbovenop steeg ook de productie in het buitenland, wat de exportvraag extra onder druk zet.
Volgens een raming van onder meer proefcentra Inagro en Viaverda lag er vorige maand nog 860.000 ton aan vrije aardappelen in de Belgische loodsen, zo’n 21 procent meer dan het gemiddelde van de voorbije drie jaar. In totaal werd de aardappelvoorraad vorige maand op 3,3 miljoen ton geschat, wat 30 procent meer is dan het voorbije vijfjarig gemiddelde.
Aardappelen betaald, maar niet opgehaald
Belgapom, de sectorfederatie van de aardappelhandel en -verwerking, benadrukte vorige week dat gecontracteerde aardappelen volgens afspraak zullen worden afgenomen. In de sector klinkt dat deze schriftelijke afspraken doorgaans worden nageleefd, maar dat sommige afnemers na betaling de volumes niet komen ophalen. Telers blijven dan zitten met grote voorraden aardappelen waar ze weinig mee kunnen aanvangen en waarvoor ze mogelijk ook nog de kosten moeten dragen om ze te laten afvoeren.
We merken op dat telers verplicht zijn om pootgoed af te nemen, die zou resulteren in productievolumes die ver boven de gecontracteerde volumes liggen
Rentabiliteit dubbelchecken
Ondertussen ziet Boerenbond dat bij hun telers momenteel tot ongeveer 50 procent minder aardappelvolume wordt gecontracteerd dan vorig jaar, tegen een contractprijs die bovendien ongeveer 20 procent lager ligt. “Ook merken we op dat telers verplicht zijn om een hoeveelheid pootgoed af te nemen, die zou resulteren in productievolumes die ver boven de gecontracteerde volumes consumptieaardappelen liggen. We roepen de telers dan ook op om de economische puzzel goed te leggen alvorens te planten”, aldus Pieter Van Oost, adviseur plantaardige productie van Boerenbond.
Hoe werkt de aardappelmarkt?
Aardappeltelers kunnen hun aardappelen verkopen via contracten of op de vrije markt. Contracten worden voor het seizoen afgesloten met een verwerker of handelaar en leggen onder meer hoeveelheid, kwaliteitseisen en een prijs vast. Dat geeft telers gedeeltelijk zekerheid over afzet en inkomen.
Aardappelen zonder contract worden verkocht op de vrije markt. Verwerkers kopen daar extra volumes wanneer hun hoeveelheid contractaardappelen niet volstaan. De prijs wordt bepaald door vraag en aanbod en kan sterk schommelen. Bij een groot aanbod en een zwakke vraag valt de vrijemarktprijs erg laag, zoals vandaag.
Veel telers combineren beide systemen. Ze contracteren een deel van hun productie voor zekerheid en houden een deel vrij om eventueel van hogere marktprijzen te profiteren. Zo spreiden ze het risico tussen zekerheid en marktkansen.
Evenwicht in de sector vinden
Om de huidige situatie in de toekomst te vermijden, zijn al verschillende initiatieven genomen en luidt voornamelijk het signaal: vraag en aanbod moeten dringend op elkaar afgestemd worden. NEPG, de North-Western European Potato Growers, kijkt daarvoor zowel richting de telers als de afnemers. “Er is meer samenwerking en communicatie in de keten nodig. De verwerking moet zijn ontwikkelingsperspectief verduidelijken en delen met de telers. En tegelijk moeten ook de aardappeltelers verantwoordelijkheid nemen en de productie beperken”, klinkt het.
Ondertussen werd ook het pijnpunt aangepakt van de lange periode tussen een mondelinge overeenkomst en de uiteindelijke ondertekening van het contract. Binnen Belpotato.be, en in samenwerking met de FOD Economie, kwamen afnemers en telers tot nieuwe afspraken in een wijziging van de gedragscode van contracten.
In opdracht van federaal minister van Landbouw David Clarinval (MR) opende de economische inspectie vorig jaar ook een onderzoek naar ondernemingen in de sector die eenzijdig contracten hebben gewijzigd, of schuldig zouden zijn aan agressieve handelspraktijken en laattijdige betalingen.
Brouns roept federale regering en EU op om tandje bij te steken
Volgens Vlaams minister van Landbouw Jo Brouns (cd&v) tonen de huidige overschotten hoe kwetsbaar landbouwers zijn in de voedselketen. “Wanneer de markt kantelt, blijft het risico vaak bij de boer liggen”, klinkt het in een persbericht.
Hij wijst erop dat de EU de voorbije jaren regels heeft ingevoerd tegen oneerlijke handelspraktijken (de UTP-richtlijn) en deze recent nog werden versterkt. Ook lanceerde de EU een voorstel om boeren een sterkere onderhandelingspositie te geven door onder meer de producentenorganisaties te versterken en schriftelijke contracten als algemene regel te stellen.
Maar volgens Brouns brengt dit voor veel Vlaamse landbouwers vandaag weinig soelaas. “Veel landbouwers durven hun rechten nog altijd niet te claimen omdat ze afhankelijk zijn van een beperkt aantal verwerkers en vrezen hun contract te verliezen. Tegelijk staan producentenverenigingen vaak nog te zwak tegenover grote internationale verwerkers”, zegt Brouns. “De vraag is of de recente Europese voorstellen voldoende zullen zijn.”
Zelf wil de minister in het volgende GLB (gemeenschappelijk landbouwbeleid) inzetten op een sterkere ondersteuning van producentenorganisaties zodat landbouwers collectief beter kunnen onderhandelen. Hij wil ook brancheorganisaties versterken om zo overschotten en extreme prijsschommelingen te vermijden. Verder roept hij de EU en de federale overheid op om “door te pakken zodat landbouwers eindelijk sterker staan tegenover grotere spelers in de voedselketen”. Hij had graag een strengere handhaving van de regels tegen oneerlijke handelspraktijken gezien en meer transparantie in contracten en prijzen in de voedselketen.
Brancheorganisaties moeten versterkt worden om zo overschotten en extreme prijsschommelingen te vermijden
Nood aan versterking van brancheorganisatie?
Bij de brancheorganisatie van de aardappelsector, Belpotato.be, zijn ze blij met de politieke aandacht voor hun werking. “We brengen ondertussen al vijf jaar de aardappeltelers en -verwerkers samen met een sterke focus op transparantie en communicatie”, aldus Mathieu Vrancken, voorzitter van Belpotato.be. “Maar de realiteit is dat vraag en aanbod nooit op éénzelfde lijn zullen zitten. Er zal altijd naar een compromis gezocht moeten worden tussen de verschillende schakels.”
Dat Belpotato.be zijn nut heeft en al mooie verwezenlijkingen op zijn naam heeft staan, erkennen zowel landbouworganisatie Algemeen Boerensyndicaat als Boerenbond. “Sinds de oprichting van Belpotato.be is er al veel positief veranderd. We zitten inderdaad nog niet in een ideaal scenario; hier en daar wordt al eens geprobeerd om buiten de lijntjes te kleuren”, aldus Mark Wulfrancke, communicatiemedewerker bij ABS. De organisatie versterken wordt dan ook aangemoedigd.
We zijn er tot nu toe niet in geslaagd om een financieringsmodel uit te werken voor de brancheorganisatie. Er ontbrak telkens politieke moed
Weinig politieke moed
Al klinkt er bij Boerenbond enig scepticisme. “Ik hoor al jaren dat brancheorganisaties versterkt moeten worden. Maar de politieke moed om dit ook echt concreet te maken, heb ik nog niet veel gezien”, stelt Van Oost. “Een brancheorganisatie opbouwen, vraagt veel tijd en inspanning. Vandaag gebeurt dat werk vooral door individuele leden die het bovenop hun eigen job doen. We zijn er tot nu toe niet in geslaagd om daarvoor een financieringsmodel uit te werken."
Zo’n model zou vergen dat alle aardappeltelers een bijdrage leveren. Daarvoor heeft de brancheorganisatie de gegevens van alle Belgische of Vlaamse telers nodig. “Het kost ons al zes jaar bloed, zweet en tranen om die informatie van de overheid te krijgen”, klinkt het. “Maar telkens wordt de paraplu opengetrokken: de data kunnen niet gedeeld worden." Volgens Van Oost ontbreekt het in België nog altijd aan politieke moed om de brancheorganisaties daadwerkelijk te versterken door iedere aardappelteler een kleine bijdrage te laten betalen. "Hopelijk komen we na zes jaar in de laatste meters van deze marathon te zitten", klinkt het.
“De deur staat momenteel op een kier om de nodige informatie toch van de overheid te krijgen”, zegt Vrancken. Hij kijkt hoopvol uit naar de steun van de overheid om zo een financieringsmodel uit te werken. “Er zijn niet zoveel brancheorganisaties. Daarom moeten we zelf telkens uitzoeken hoe we ons organiseren, terwijl zowel het beleid als andere sectoren vanop de zijlijn kijken of het ons lukt en of er toekomst in zit”, aldus Vrancken. Alle steun vanop de zijlijn is dus welkom.
Landbouwers zullen nooit prijzetters worden
Een olifant eet men hap voor hap op
Een brancheorganisatie brengt verschillende schakels uit de keten samen en legt onderlinge afspraken vast. Een producentenorganisatie heeft een andere doelstelling en wil telers sterker maken in de verkoop van hun producten.
Van Oost ziet voor de sector mogelijk wel kansen in het model van een producentenorganisatie. “Zoals we die kennen uit de groenten- en fruitsector bestaan er verschillende vormen van producentenorganisaties, elk met hun eigen voor- en nadelen. Het is in elk geval goed dat dit openligt voor discussie.”
Volgens Wulfrancke zal er ook gekeken moeten worden naar een subsidie die de opstartkost van een producentenorganisatie dekt. “Vroeger bestond die, maar dat is ondertussen weggevallen”, klinkt het. Hij waarschuwt wel dat landbouwers, met of zonder producentenorganisaties, in veel sectoren prijsnemers zullen blijven, zeker wanneer de prijzen op de wereldmarkt worden bepaald. “Maar door het aanbod te bundelen staan de telers wel sterker en kan de productie beter afgestemd worden op de vraag.” Die afstemming is voor Wulfrancke zeer belangrijk. “We hebben onze telers in het voorjaar van 2025 opgeroepen om minder te telen, maar konden niet aangeven hoeveel minder nodig is, omdat afnemers niet in hun kaarten laten kijken. Eigenlijk is dat niet helemaal eerlijk: afnemers weten bijna alles over de telers, maar omgekeerd niet.”
Ook Vrancken ziet toegevoegde waarde in het opzetten van producentenorganisaties maar tempert meteen hoge verwachtingen. “Daarmee zullen niet onmiddellijk alle problemen opgelost zijn voor aardappeltelers, maar het kan zeker een optie zijn om tot een evenwichtigere keten te komen en telkens de grote verschillen tussen teler en afnemer weg te werken. Een olifant eet je nu eenmaal hap voor hap.”
Beeld: Unsplash
