EU-meststoffenplan laat onverwerkte dierlijke mest links liggen in strijd tegen kunstmestcrisis
nieuwsDe Europese Commissie stelde dinsdag haar nieuwe meststoffenstrategie voor. Het langverwachte actieplan werd versneld voorgesteld nu de vrees groeit voor een kunstmestcrisis en een daaropvolgende voedselinflatie. Maar het voorstel zal volgens Vlaamse landbouworganisaties en Europarlementsleden deze crisis niet afwenden. "Niet snel en ambitieus genoeg", klinkt het. De vraag van veel landbouwers om bijvoorbeeld meer onverwerkte dierlijke mest te mogen gebruiken als alternatief voor kunstmest, krijgt voorlopig geen gehoor. “Europa benut onvoldoende de eigen kracht die de landbouwsector heeft”, reageert Boerenbond teleurgesteld.
Meststoffen leveren voedingsstoffen die landbouwgewassen nodig hebben om te groeien. Als gewassen niet voldoende voedingstoffen krijgen, zullen ze inboeten aan kwantiteit en kwaliteit. Er bestaan twee grote vormen van meststoffen: dierlijke mest en kunstmest, elk met hun eigen voor- en nadelen. Omdat het gebruik van dierlijke mest geplafonneerd is, wordt de nutriëntenbehoefte van gewassen aangevuld met kunstmest.
Maar momenteel hangen donkere wolken boven de kunstmestmarkt. Die verschenen eigenlijk al na de Russische inval in Oekraïne in 2022, toen de wereldwijde markt een zware prijsschok te verwerken kreeg. De prijzen daalden erna wel, maar keerden nooit meer terug naar het niveau van voor 2022. Sindsdien staat de betaalbaarheid en afhankelijkheid van de kunstmest op de Europese agenda en werd uitgekeken naar een actieplan.
Van kunstmestprobleem van landbouwer naar inflatieprobleem voor consument
Wanneer het conflict in het Midden-Oosten begin dit jaar escaleerde, kwamen de spotlights opnieuw op kunstmest te staan. De blokkering van de Straat van Hormuz verstoort de wereldwijde toeleveringsketen en doet tegelijk de gasprijzen stijgen, waardoor het ook duurder wordt om de Europese productie op te schroeven. Vorige maand lag de wereldwijde prijs voor stikstofmeststoffen 71 procent hoger dan het 2024-gemiddelde.
“De rechtstreekse Europese afhankelijkheid van meststoffen uit die conflictregio is in feite relatief beperkt”, zegt een EU-functionaris. “De Golfregio is echter wel goed voor 35 procent van de wereldwijde productie van stikstofmeststoffen. En omdat meststoffen een wereldwijde grondstof zijn, betalen Europese landbouwers uiteindelijk de internationale marktprijs, ongeacht waar de meststoffen vandaan komen.”
Als de weeromstandigheden meezitten, zal de huidige Europese oogst weinig impact ondervinden over wat zich vandaag ontvouwt op het wereldtoneel. De kunstmestbehoefte van de teelten is gedekt door de bestaande voorraden. Maar tegen het einde van de zomer starten veel landbouwers met de planning van het volgende zaaiseizoen. Als zij tegen dan geen zekerheid hebben dat er voldoende kunstmest beschikbaar zal zijn aan economisch haalbare prijzen, is de kans groot dat ze massaal overschakelen naar gewassen met een lagere mestbehoefte. Of dat ze hun teeltoppervlakte zullen verkleinen.
“Dan dreigen problemen rond de betaalbaarheid van voeding”, zegt de EU-functionaris. “Dat hebben we ook in 2022-2023 gezien. Uit die crisis leerden we dat er een vertraging van zes tot 12 maanden zit tussen hogere inputkosten en hogere voedselprijzen. Vanaf het zich vertaalt in een voedselinflatie, wordt het kunstmestprobleem een probleem van eenieder. We hebben met andere woorden een venster van enkele maanden om te vermijden dat de stijgende kunstmestprijzen zich opnieuw vertalen in inflatie. Daarom moeten we nu ingrijpen.”
We hebben een venster van enkele maanden om te vermijden dat de stijgende kunstmestprijzen zich opnieuw vertalen in inflatie. Daarom moeten we nu ingrijpen
Focus op verlenen van financiële steun
Dinsdag deed de Commissie uiteindelijk haar actieplan uit de doeken. “Op korte termijn draait het rond liquiditeit en een betaalbare toegang tot kunstmest”, vertelt de EU-functionaris. Dit wil de EU realiseren door onder meer het landbouwreservefonds te versterken met een ‘aanzienlijk’ extra bedrag. In de komende maand moet duidelijk worden hoe groot dat bedrag zal worden. Ook ligt nog niet vast welke boeren steun zullen ontvangen. Budget uit dit reservefonds is namelijk enkel bedoeld voor “zij die het zwaarst getroffen zijn”. Welke landbouwers en welke lidstaten daarvoor in aanmerking komen, zal de politiek nog moeten uitklaren.
Daarnaast wil de Commissie een wetgevingspakket voorstellen dat lidstaten vrijblijvend de mogelijkheid geeft om hun huidige strategische GLB-plannen te heroriënteren, en via een nieuwe liquiditeitsmaatregel de cashflow van landbouwers te waarborgen. Ook zou er een nieuwe ecoregeling kunnen komen om een efficiënter nutriëntenbeheer bij landbouwers te stimuleren, en zouden overheden meer flexibiliteit krijgen om GLB-voorschotten sneller uit te betalen. “Dit zou de extra kunstmestkosten deels kunnen compenseren”, aldus de EU-functionaris. Details over de liquiditeitsmaatregel zijn nog niet gekend. Wel duidelijk is dat het niet om extra steun gaat, maar om een verschuiving binnen het bestaande budget, zodat de middelen gerichter terechtkomen bij landbouwers die worstelen met de hoge kunstmestprijzen.
Volgens de EU-functionaris zullen de voorstellen nog voor de zomer worden ingediend. Daarna zal het van de lidstaten en de parlementsleden afhangen hoe snel ze kunnen worden uitgevoerd. “Ik ben echter vrij optimistisch dat iedereen de urgentie begrijpt, waardoor het snel zou kunnen gaan. Het is vooral ook belangrijk dat landbouwers al een signaal krijgen dat er steun aankomt.”
De Commissie benadrukt ook dat lidstaten landbouwers en kunstmestproducenten tijdelijk zelf ook meer staatssteun mogen geven. Daarom versoepelde de EU enkele maanden geleden de normaal strikte staatssteunregels, regels die bedoeld zijn om te vermijden dat lidstaten elkaar wegconcurreren met overheidssteun. De vraag tot tijdelijke versoepeling kwam van verschillende lidstaten die niet onder dezelfde besparingsdruk lijken te staan als België.
Verdient dierlijke mest een beter imago?
27 april 2026Geen extra onverwerkte dierlijke mest, wel open deur voor digestaat
Onder de kortetermijnmaatregelen schuift de Commissie ook onderzoek naar voren om het gebruik van digestaat binnen het kader van de Nitraatrichtlijn te vergemakkelijken. De Europese Nitraatrichtlijn bepaalt grotendeels de nationale mestwetgeving van lidstaten. Eerder dit jaar werden amendementen op de richtlijn goedgekeurd die meer flexibiliteit toelaten voor bepaalde gerecupereerde nutriënten uit dierlijke mest. Daardoor bestaat vandaag de mogelijkheid om bovenop het maximum van 170 kilogram stikstof uit dierlijke mest per hectare, de nutriëntenbehoefte van gewassen gedeeltelijk aan te vullen met renure in plaats van uitsluitend met kunstmest.
“Momenteel onderzoeken we of dit ook uitgebreid kan worden naar bepaalde types digestaat”, aldus de EU-functionaris. “Als we daarbij de juiste milieubeschermende waarborgen voorzien, kan dit echt een nuttige maatregel zijn. Ondertussen zijn we ook de evaluatie van de Nitraatrichtlijn aan het afronden. Op basis daarvan kunnen verdere aanpassingen volgen om onder meer de kalenderlandbouw beter af te stemmen op de realiteit op het terrein.” De functionaris benadrukt dat er alvast geen plannen zijn om de limiet van 170 kilogram stikstof uit dierlijke mest te wijzigen.
Wat is digestaat?
Digestaat is het restproduct dat overblijft nadat dierlijke mest of ander organisch materiaal vergist werd in een biogasinstallatie. Afhankelijk van de gebruikte materialen kan digestaat ongeveer evenveel nutriënten bevatten als drijfmest. Het bevat gemiddeld meer minerale stikstof, waardoor gewassen die sneller kunnen opnemen dan stikstof uit drijfmest. Digestaat bevat doorgaans wel minder organische koolstof.
Binnen de mestwetgeving wordt digestaat van gerecupereerde nutriënten van dierlijke mest, als dierlijke mest beschouwd. Omdat Vlaanderen al veel drijfmest heeft, wordt het verwerkte digestaat hier relatief weinig gebruikt door landbouwers. Het wordt daarom grotendeels afgezet in Wallonië of het buitenland, waar er een tekort aan drijfmest is.
De huidige regelgeving verplicht landbouwers om kunstmest in te zetten terwijl onze dierlijke mest zowel budgettaire als ecologische voordelen heeft
Gemiste kans
Volgens Boerenbond is het een gemiste kans om het plafond van 170 kg stikstof uit onverwerkte dierlijke mest niet op te trekken. “Het gebruik van digestaat kan inderdaad interessant zijn voor sommige installaties, al moeten we nog verder onderzoeken wat dit voor Vlaanderen kan betekenen. Maar voor de huidige noden biedt het alleszins onvoldoende soelaas. Wij pleiten om rechtstreeks meer dierlijke mest te kunnen gebruiken zodat onze goede mest niet afgevoerd of verwerkt moet worden.”
“Een budgettair en milieuneutrale maatregel”, noemt Boerenbond het. “We pleiten al geruime tijd voor een snelle derogatie en structurele aanpassing aan de Nitraatrichtlijn, waarbij het aandeel rechtstreekse dierlijke mest per hectare verhoogd wordt. De huidige Europese regelgeving verplicht landbouwers nu om kunstmest in te zetten terwijl dierlijke mest, een organische en beschikbare meststof, minstens twee voordelen heeft: onze ecologische voetafdruk wordt kleiner, en we kunnen nog meer circulair en dus minder afhankelijk worden.”
De Commissie laat na om door te pakken met wat de logica zelve is: landbouwers toelaten om meer dierlijke mest te gebruiken, binnen duidelijke voorwaarden
Ook Europarlementslid Wouter Beke (EVP) vindt dat Europa hier nog veel opportuniteiten op tafel laat liggen. “De Commissie maakt de juiste analyse, raakt verschillende belangrijke elementen aan, maar laat na om door te pakken met wat de logica zelve is. Zijnde: landbouwers toelaten om meer dierlijke mest en verwerkte varianten als kunstmestvervanger te gebruiken, binnen duidelijke voorwaarden”, klinkt het. “Alleen zo kunnen we onze afhankelijkheid echt verkleinen en het tegelijk betaalbaarder maken voor onze landbouwers. Voor mij blijft de Commissie vandaag te veel rond deze oplossingen heen fietsen."
Voor landbouworganisatie Algemeen Boerensyndicaat (ABS) had de Commissie "onmiddellijk een verhoging tot 250 kg stikstof uit ruwe dierlijke mest moeten invoeren op gewassen waar het kan". Dat is volgens ABS bijvoorbeeld grasland. "Dat zou een voorafname op de revisie van de Nitraatrichtlijn betekenen, maar zowat elk wetenschappelijk onderzoek toont de positieve gevolgen voor gewas en milieu aan. In plaats van door te pakken, blijft het hangen in onderzoek."
Geen woord over CBAM in het plan
In het actieplan worden geen voorstellen gedaan om het meestbegunstigingstarieven (MFN-tarieven) op kunstmeststoffen op te schorten of om kunstmeststoffen vrij te stellen van CBAM, de importheffing op producten met een hoge uitstoot van broeikasgassen. “Voor CBAM hebben we al maatregelen genomen. De heffing behoort tot de laagste in vergelijking met de andere CBAM-sectoren. De Commissie stelde ook de mogelijkheid voor om CBAM tijdelijk op te schorten. Die bepaling wordt momenteel besproken door de wetgevers”, aldus de EU-functionaris.
De Commissie beloofde dinsdag wel een rapport op te stellen dat de impact van zowel CBAM als het emissiehandelssysteem (ETS) moet doorlichten en nagaan hoe die kosten doorsijpelen naar de verschillende spelers in de agrovoedingsketen.
Structurele oplossingen
Om de onafhankelijkheid van kunstmest structureel aan te pakken, wil de Commissie op lange termijn maatregelen nemen om de productie van de binnenlandse kunstmestindustrie te stimuleren, op basis van energiebronnen die in de EU beschikbaar zijn. Ook zijn er voorstellen om het aanbod van alternatieve en groene Europese meststoffen uit te breiden, importbronnen te diversifiëren en bij landbouwers een beter nutriëntenbeheer te stimuleren. Tot slot wil de Commissie de samenwerking binnen de hele keten versterken en de marktransparantie vergroten, zodat de EU beter bestand is tegen toekomstige verstoringen in de toeleveringsketen en prijsvolatiliteit.
Het plan bevat geen enkele maatregel die een antwoord biedt op de acute problemen
“Niet in verhouding tot ernst van de crisis”
Volgens de Europese landbouwkoepel Copa-Cogeca zijn er enkele positieve ambities op langere termijn, zoals het uitbreiden van de renure-flexibiliteit naar digestaten en het vergemakkelijken van nutriëntentransport tussen regio’s. “Maar het plan bevat geen enkele maatregel die een antwoord biedt op de acute problemen”, klinkt het. “Na meerdere jaren van verlieslatende activiteiten en gecombineerd met stagnerende graanprijzen, hebben veel Europese akkerbouwbedrijven onvoldoende financiële ruimte om een volgende prijsschok op te vangen.”
Concreet roept de organisatie de Commissie en de lidstaten op om de MFN-tarieven op alle kunstmeststoffen, behalve die uit Rusland en Wit-Rusland, tijdelijk op te schorten. Daarnaast vraagt ze dat lidstaten tijdelijk kunnen afwijken van de drempels uit de Nitraatrichtlijn voor het volgende teeltseizoen, dat er wordt ingegrepen op de liquiditeitsproblemen van landbouwers en dat de CBAM-heffing wordt opgeschort.
“We vragen dat het kunstmestactieplan onmiddellijk wordt uitgevoerd én aangevuld wordt met bijkomende noodmaatregelen die in verhouding staan tot de ernst van de crisis”, klinkt het.
“Mist snelheid en ambitie”
Europarlementslid Hilde Vautmans (Renew) vindt dat de Commissie meer snelheid en ambitie kan tonen. “Deze roadmap is een begin, maar boeren hebben vandaag nood aan snelle en concrete oplossingen. Het circulair gebruiken van onverwerkte dierlijke mest moet mogelijk worden, onder duidelijke voorwaarden en voor bepaalde teelten, bijvoorbeeld graslanden”, klinkt het. Ook collega-parlementslid Benoit Cassart (Renew) mist ambitie. “We moeten ook de onderliggende milieuwetgeving durven aanpassen”, meent hij. “Standstill mag nooit stilstand worden. Niet voor het milieu, niet voor de industrie en niet voor onze landbouwers. Ik pleit voor een echte heropening van de Nitraatrichtlijn.”
ABS mist dan weer vooral visie en daadkracht. "De noden van de landbouwers zijn acuut, het plan biedt daar geen antwoord op", klinkt het. "Landbouwers mogen van de EU geen Russisch kunstmest gebruiken, waar we trouwens ook geen fan van zijn, maar de invoer van producten die met deze goedkope kunstmest geteeld zijn in Mercosurlanden vormt dan weer geen probleem."
