Maken beleggingsfondsen zich schuldig aan grondroof?

Beleggingsfondsen die landbouwgronden verwerven, zijn geen rariteit meer sinds de voedselcrisis. Landbouwfondsen kopen gronden en boerderijen in Afrika, drijven met moderne teeltmethoden de productie op en verhopen fikse rendementen van de gecombineerde opbrengst van landbouwproductie en grondwaarde. De ngo GRAIN waarschuwt dat veel van deze transacties op een duistere manier gebeuren.

 In september 2008, in de nasleep van de voedselcrisis, werd het Africa Agricultural Land Fund gelanceerd, één van de grootste landbouwfondsen ter wereld. Het fonds koopt gronden en boerderijen in een tiental landen ten zuiden van de Sahara, introduceert er de nieuwste technologische snufjes en drijft de productiviteit op.

"De gecombineerde opbrengst van landbouwproductie en grondwaarde zou significant moeten zijn", zegt Paul Christie, commercieel directeur van Emergent Asset Management, het bedrijf achter het fonds. "We verwachten een rendement van meer dan 25 procent per jaar".

Volgens Preqin, een consultancybedrijf voor alternatieve investeringen, zijn er 71 fondsen opgericht die zich concentreren op Afrika, voor een totale waarde van bijna 25 miljard dollar. Naar schatting is 50 miljoen ha landbouwgrond verkocht aan beleggers. Klanten zijn de heel rijken, maar ook banken of pensioenfondsen.

Het probleem is dat veel van deze transacties in het duister gebeuren. GRAIN, een ngo die strijdt tegen illegale verwerving van landbouwgrond, was de eerste die zich erin verdiepte. De ngo publiceerde een lijst van 120 fondsen die actief zijn in de aankoop van landbouwgrond.

Behalve Emergent Asset Management gaat het onder meer om een fonds van de Deutsche Bank en het pensioenfonds van de Amerikaanse chemiegroep Dow Chemical. Toen Financial Times ruchtbaarheid gaf aan de lijst, zorgde dat voor veel opschudding, zowel door het dubieuze karakter ervan als door de grootschaligheid.

Een voorbeeld van grondverwerving op erg grote schaal is het leasingakkoord dat de Zuid-Koreaanse maatschappij Daewoo had getekend met de regering van Madagaskar. Het akkoord regelde de ontginning gedurende 99 jaar van 1,3 miljoen hectare, bijna de helft van de landbouwgrond van het eiland. Daewoo wou er maïs en palmolie produceren voor afzet in Zuid-Korea en had niets betaald voor die ontginning.

Dat nieuws alarmeerde de Wereldbank, die zich op haar beurt boog over een praktijk die verontrustende proporties aannam. Een jaar lang voerde ze een eigen onderzoek waaruit een lijst van lopende projecten moest resulteren. De onthulling van het rapport werd reeds enkele malen uitgesteld en tot op vandaag is nog niets uitgelekt. "We denken dat het rapport te negatief is en dat ze het niet publiceren om politieke redenen", zegt GRAIN-woordvoerder Devlin Kuyek.

De Wereldvoedselorganisatie FAO kwam in 2009 wel met een rapport. "De transacties die de internationale pers onthulde, vormen het topje van de ijsberg", luidde het daarin. De VN-organisatie voerde ook een eigen onderzoek in zeven Afrikaanse landen. De FAO erkende dat beleggingsfondsen een steeds grotere rol spelen, maar meldde ook dat de gegevens over verwerving van grond in Afrika zeldzaam en vaak weinig betrouwbaar zijn.