Hoe tackelt Ierland zijn waterproblematiek en kan Vlaanderen er iets van leren?
ReportageVlaams minister van Landbouw en Omgeving Jo Brouns (cd&v) stak vorige week zijn licht op in Ierland. Hij ging er kijken hoe het land, als enige in de EU met nog een mestderogatie, zijn mest- en waterbeleid aanpakt. “Het loont altijd om eens over het muurtje te kijken”, aldus Brouns. “Ik onderzoek graag alle mogelijkheden om onze circulaire, grondgebonden landbouw te versterken. Het was inspirerend om de Ierse gebiedsgerichte en pragmatische aanpak in de praktijk te zien.”
Vorig jaar kreeg Ierland een mest-derogatie waardoor Ierse landbouwers meer dierlijke mest op hun percelen mogen afzetten dan hun andere Europese collega’s. Europees commissaris voor Milieu Jessika Roswall (EVP) liet bij de aankondiging van de derogatie weten dat de Ierse overheid de laatste jaren vooruitgang had geboekt om de waterkwaliteit op te krikken en een goed plan had om dit ook in de toekomst te doen. Reden genoeg om bij te leren hoe de Ieren het aanpakken en of er zaken exporteerbaar zijn naar het Vlaamse beleid.
Regionale verschillen vragen om gebiedsgerichte aanpak
Ierland en Vlaanderen verschillen hard van elkaar op het vlak van landbouw. Vlaanderen kent een zeer diverse sector met verschillende vormen van akkerbouw, veehouderij en tuinbouw. De Ierse landbouwsector is daarentegen hoofdzakelijk gericht op de melkvee- en vleesveeproductie in een grasgebonden veehouderij. Ook het ruimtegebruik verschilt sterk. Waar Vlaanderen een lappendeken is van functies die dicht op elkaar zitten, zoals wonen, industrie, natuur en landbouw, is Ierland vooral een lappendeken van graspercelen. Toch zijn er ook veel parallellen. Zo heeft ook Vlaanderen heel wat grasland en staat in beide regio’s de waterkwaliteit onder druk door onder meer landbouwactiviteiten.
“Onder meer de hoeveelheid nutriënten uit landbouw (stikstof en fosfor) ligt in veel van onze wateren te hoog”, geeft Noeleen McDonald van het Ierse departement Landbouw mee. “Landbouw neemt in ons land ongeveer twee derde van het landoppervlak in.” Maar Ierland is een groot land, ruim vijf keer zo groot als Vlaanderen, en kent uiteenlopende topografieën. “Zowel in waterkwaliteit, landbouwactiviteit, bodemtypes en reliëf zijn er duidelijke regionale verschillen. Daarom hebben we een zeer gebiedsgerichte aanpak om nutriëntenverliezen naar water te beperken.”
Lokale analyse, lokale maatregelen
“Ierland is opgedeeld in verschillende stroomgebieden, die elk een eigen aanpak hebben”, verduidelijkt Ruth Hennessy van LAWPRO (The Local Authority Waters Programme). Een programma dat namens de 31 Ierse lokale besturen werkt aan het beschermen en herstellen van een goede waterkwaliteit in de waterlopen, grondwater en kustwater. Die aanpak begint met een grondige lokale analyse en daarna een identificatie van de juiste gebiedsgerichte maatregelen. “We brengen allerlei relevante factoren samen in kaart, onderbouwd met wetenschappelijke gegevens en een uitgebreid meetnetwerk”, gaat Hennessey verder. “Voor het stroomgebied waar we nu zijn, hebben we de hele rivier bemonsterd en opgedeeld in kleine deelstroomgebieden om te zien waar de grootste belasting zit. Zo kregen we zicht op waar de bronnen liggen en wat we kunnen doen om ze op te lossen."
De adviesdiensten van de overheid focussen zich op bedrijven waar de grootste winst te boeken valt en inspanningen ook effectief resultaat opleveren
Uit de analyse bleek dat 52 bedrijven 41 procent van de percelen met het hoogste risico op stikstofverliezen beheren. Zij zijn de topprioriteit in de Ierse lokale begeleiding, waarbij ze zowel financieel als technisch worden ondersteund. "Het is niet nodig om alle 354 bedrijven in dezelfde mate te bereiken. De adviesdiensten van de overheid focussen zich daarom op de 52 bedrijven waar de grootste winst te boeken valt en inspanningen ook effectief resultaat opleveren.”
Ierland kent vandaag heel wat gebiedsgerichte maatregelen die te vergelijken zijn met Vlaanderen, zoals bemestingsvrije zones. “Maar met deze verplichte maatregelen zullen we de waterkwaliteitsdoelstellingen van de EU niet halen”, geeft Hennessey mee. “Daarom proberen we sommige landbouwers te stimuleren om nog een stap verder te gaan. Moesten we dit niet doen, dan dreigt vroeg of laat een pakket verplichte maatregelen zonder regionale afstemming, dat niet zal aansluiten bij de lokale situatie."
Ik krijg vaak whatsappberichten van boeren die op hun veld twijfelen over iets en mij nodig hebben als klankbord
Traditie wint doorgaans van nieuwe inzichten
Maar waar ook ter wereld, in Vlaanderen of Ierland, blijft het moeilijk om mensen ertoe aan te zetten hun vertrouwde werkwijzen vrijwillig los te laten. Dat weet Tom Cashen, één van de overheidsadviseurs, zeer goed. Hij is adviseur voor zo’n 180 landbouwers. “Ik zie hen minstens twee keer per jaar. Sommige zie ik enkel op bijeenkomsten, bij anderen ga ik vaak langs op de boerderij zelf”, vertelt hij. “Voor velen ben ik een soort van sparringpartner geworden. Ik krijg vaak whatsappberichten van boeren die op hun veld twijfelen over iets en mij nodig hebben als klankbord. Dan tracht ik hen zo goed mogelijk te adviseren. Ondertussen ben ik al enkele jaren adviseur, heb ik met veel landbouwers een persoonlijke band en merk ik dat het vertrouwen in mij is gegroeid. Dit vertrouwen is nodig om te kunnen breken met hun traditionele werkwijzen.”
Ik heb met veel lokale landbouwers een persoonlijke band en merk dat hun vertrouwen in mij is gegroeid
“Maar toch zijn het vaak moeilijke gesprekken, waarin hun bedrijfsmanagement kritisch in vraag gesteld wordt”, gaat Cashin verder. “Het is niet gemakkelijk om aan iemand te zeggen dat er andere en betere opties zijn. Het helpt wel dat ik volledig onafhankelijk ben, ik ben niet verbonden aan een landbouwgroep of veevoederfabrikant. Ik breng gewoon data en wetenschappelijke inzichten en de landbouwers weten dat ik hun beste belangen voor ogen heb. Ze zijn ook meer geïnteresseerd in verandering als ik hen kan aantonen dat de maatregelen niet uit de lucht gegrepen zijn en wel degelijk effectief zijn. Maar daarmee is de kous niet af. Als ik maatregelen voorstel, verwacht ik niet dat landbouwers meteen schakelen. Vaak gebeurt er eerst weinig, maar het zaadje is geplant. Mensen laten veranderen, vraagt tijd.”
Ook de coöperaties zijn een hefboom in Ierland om voor bepaalde maatregelen een groter draagvlak te creëren binnen de gemeenschap. “Wij vergoeden duurzaamheid als onderdeel van de melkprijs. Zo groeit er een balans tussen regelgevende prikkels en prijsprikkels”, klinkt het bij Tirlan, een coöperatie van melkveehouders. “We hebben een hele lijst aan maatregelen die veehouders kunnen doen, om een meerprijs te krijgen. Een team van adviseurs en experts helpt hen daarbij.”
Ik ben voorstander van de aanpak waarbij lokaal bepaald wordt wat nodig is om het probleem samen op te lossen, met zo weinig mogelijk verplichtingen en zoveel mogelijk incentives
Kan Vlaanderen iets leren uit de Ierse aanpak?
De Ierse focus op het lokaliseren van problemen en het vervolgens gericht aanpakken via laagdrempelige begeleiding op het terrein, ziet minister Brouns als een inspirerend voorbeeld. “Ik ben een groot voorstander van een zo lokaal mogelijke aanpak. Samen met alle betrokken schakels in de keten bepalen we wat nodig is om het probleem op te lossen, met zo weinig mogelijk verplichtingen en zoveel mogelijk incentives”, aldus Brouns. “In het gesprek met de Ierse minister van Lokaal Bestuur merkte ik op dat Ierse landbouwers ook een groot deel van de natuurherstelplannen uitvoeren. Via financiële stimulansen boven op het GLB, kunnen we dit in Vlaanderen misschien ook nog wat meer stimuleren.”
Naast de gebiedsgerichte aanpak viel ook het Ierse pragmatisme de minister op. Ierland toetst na invoering vaak de effectiviteit van afzonderlijke maatregelen om te zien wat ze in de praktijk opleveren. “Vlaanderen rekent maatregelen goed vooraf door en evalueert vooral het beleid in zijn geheel, terwijl afzonderlijke ingrepen slechts sporadisch apart worden opgevolgd”, aldus de minister.
Het concept van beleidsdifferentiatie, waarbij grasgebonden Ierse boeren onder voorwaarden derogatie kunnen aanvragen, spreekt me wel aan
Voortaan meer grasland en grasgebonden veehouderij in Vlaanderen?
We kunnen het Ierse grasgebonden model niet één op één kopiëren naar Vlaanderen, maar de minister laat weten dat het wel zijn ambitie is om de relatie tussen grasland en veehouderij terug te versterken in Vlaanderen. “Het concept van beleidsdifferentiatie, waarbij grasgebonden Ierse boeren onder voorwaarden derogatie kunnen aanvragen, spreekt me wel aan”, vertelt hij. “Meer dierlijke mest op grasland zou een gamechanger kunnen zijn. Er is helaas een foutief beeld ontstaan dat dierlijke mest, per definitie slecht is. Onderzoek toont echter aan dat bij toediening onder de juiste omstandigheden nauwelijks nutriënten uitspoelen naar het grondwater.”
Om de verwachtingen te temperen, benadrukt de minister dat zolang er nog een procedure loopt bij het Europees Hof van Justitie over de Belgische nitraatverontreiniging, het uitgesloten is dat we een derogatie zouden krijgen van de Europese Commissie.
“Maar dat sluit niet uit dat we kunnen kijken naar andere vormen van differentiatie in de bedrijfsvoering”, aldus Brouns. “We kennen één van de grootste teeldiversiteit van Europa. Misschien moeten we dan ook meer durven differentiëren in beleid. Het komt er voor mij op aan om landbouwers zoveel mogelijk kansen en keuzemogelijkheden te geven, zodat ze kunnen kiezen wat het best bij hen past. Vandaag botsen velen echter op de grenzen van de huidige regelgeving.”
Mest- en waterbeleid op de Europese agenda
Ierland zal deze zomer het Europees voorzitterschap overnemen van Cyprus. De minister hoopt dat de uitdaging rond mest en waterkwaliteit tijdens het voorzitterschap op de politieke agenda komt. “Het is niet enkel voor Vlaanderen en Ierland een grote opgave. Hoe je optimaal omgaat met dierlijke mest in relatie tot de waterkwaliteit is in elk land een thema. Hoe meer we van elkaar telkens kunnen leren, hoe beter”, aldus Brouns.
