80-jarige Bodemkundige Dienst brengt nieuws: burgers overtreffen landbouwers in overbemesting

Eerst het goede nieuws: tegenover 80 jaar geleden, is de agrarische bodemkwaliteit in België er flink op vooruitgegaan. “We hadden net twee wereldoorlogen achter de rug, dus onze landbouwbodems waren er zeer slecht aan toe”, zegt Elsen. “Onze landbouwers hebben hard gewerkt om de bodemvruchtbaarheid van die bodems op te krikken, en dus ook de voedselproductie. Een zeer belangrijke verdienste die we aan hen kunnen toeschrijven. De aanvoer van dierlijke mest heeft nutriënten en organische stof aangebracht in de bodem. Het is dankzij die inspanningen dat onze landbouwbodems vandaag behoren tot de meest vruchtbare in Europa, en ook daarbuiten.”

Wie nog maar een geurtje heeft opgevangen van de mestdebatten, weet dat die gulle bemesting ook een keerzijde heeft. “We zien dat de klepel hier en daar een beetje doorgeslagen is”, meldt Elsen. “En dus zien we zeer veel fosfor in de bodem en nitraatuitspoeling in de waterlopen.”

Structurele overbemesting op tuinen

Volgens Annemie Elsen zijn er grote verschillen tussen de evoluties die weideland, akkerland, parken en tuinen hebben doorgemaakt. Waar landbouwers vandaag zorgvuldiger te werk gaan met meststoffen om de waterlopen te sparen, wordt er in tuinen duchtig gestrooid. “Globaal genomen zijn Belgische tuinen zeer rijkelijk voorzien van nutriënten. We strooien wat te ijverig, want in het gros van de gevallen bevindt het nutriëntengehalte zich ruim boven het optimum. Overbemesting, dus. Zo dragen we als tuinier, zonder het te beseffen, bij aan de uitspoeling van stikstof en fosfor in het water. Landbouwers worden hier stevig op afgerekend via de kaderrichtlijn water, maar in onze tuinen doen we het niet beter. Integendeel.”

Elsen merkt op dat tuincentra maar al te graag mestkorrels verkopen met de belofte van een groene gazon, maar in de meeste gevallen doe je er vooral je portefeuille en het milieu kwaad mee. “Onze analyses tonen aan dat in meer dan 70 procent van de tuinen je geen fosfor, kalium en magnesium moet toedienen en je toch even mooie planten zal hebben.”

Bovendien is overbemesting niet zonder risico voor de tuin. Meestal zal het de plantengroei niet belemmeren, al kan een overdaad aan mestkorrels leiden tot een onevenwicht in de nutriëntenbalans, waardoor gewassen ondanks de overvloed aan nutriënten gebreken vertonen.

Te weinig koolstof in gazons

Wat in veel gazons wel aan de lage kant ligt, is het gehalte organische koolstof. Dat kan men onder meer verhogen door gemaaid gras te mulchen en op het gazon te laten liggen. “Nu wordt maaisel heel vaak afgevoerd”, zegt Elsen. “Bij tuinen waar men mulcht, zien we na vijf jaar een aanzienlijke beterschap. Bovendien is er het maai-mei-niet-effect. Gazons worden vaak te kort afgereden, maar er zijn steeds meer mensen die het leren appreciëren wanneer hun tuin een interessante biotoop wordt met insecten en bloemetjes, die we vroeger onkruid noemden.”

Het organische koolstofgehalte in moes- en siertuinen van particulieren ligt dan weer zeer hoog. Wat dat betreft zou men volgens Elsen beter gas terugnemen. “Want opnieuw zien we dat dit in combinatie met het overbemesten leidt tot serieuze stikstof- en nitraatuitspoeling.”

Tuiniers kalken te veel

Nog een bemerking: de pH-waarde of zuurtegraad van tuinen ligt quasi overal veel te hoog. Zeer veel tuiniers kalken wanneer dit eigenlijk niet nodig is. “Het heeft zelfs een averechts effect”, zegt de professor. “Gras heeft eigenlijk een relatief lage pH nodig. Een te hoge pH zorgt voor een snellere afbraak van de organische stof, die in veel gazons nu al te laag is. In 80 procent van de moestuinen moet niet gekalkt worden, in de gazons ligt dat aantal nog veel hoger.”

Voor wie toch twijfelt of de tuin één van de weinige is waar kalken nodig is, raadt Annemie Elsen aan om een bodemanalyse te laten verrichten. “Alleen zo krijg je zekerheid. Tuincentra verkopen graag mest en kalk, maar heel vaak is dat echt niet nodig. De doosjes voor zulke analyses kosten zo’n 80 euro, maar veel organisaties bieden ze met korting aan.”

Te veel fosfor, te weinig koolstof op de akkers

Hoewel tuiniers veel sterker aan overbemesting doen dan de gemiddelde landbouwer, gaat de agrarische sector niet volledig vrijuit. “Bijna 80 procent van alle akkers bevat te veel fosfor. Hetzelfde geldt voor kalium. Die hoge voorraden in de bodem zullen uiteindelijk uitspoelen naar het water. Er bestaan uitmijningsmaatregelen voor gronden die zich boven het optimale gehalte fosfor bevinden, maar wat het resultaat hiervan is, hebben we nog niet kunnen analyseren. Uitmijning is iets wat je over een periode van tien jaar of langer moet bekijken.”

Waar private moestuintjes gewoonlijk te veel organische stof in de bodem hebben, ziet Elsen bij professionele akkers een omgekeerde tendens. “In bijna de helft van de akkers ligt het koolstofgehalte onder de streefzone”, zegt ze. “Dat heeft een negatieve impact op het bodemleven en de waterhuishouding, met een hoger risico op erosie en verslemping tot gevolg. Een belangrijk werkpunt dus, maar ook dit is iets van lange adem. Het is heel moeilijk om hier verandering in te brengen. Veel landbouwers hopen dit op te lossen met compost, wat inderdaad organische stof toevoegt aan de bodem. Maar met compost breng je ook fosfor aan terwijl de bodems hier al mee verzadigd zijn.”

Volgens Elsen is een gediversifieerde teeltrotatie de meest beloftevolle piste om aan koolstofopbouw te doen.

Bodemverdichting

Nog een probleem is bodemcompactatie of -verdichting. Een gekend probleem op akkers door zware landbouwmachinerie, al gebeurt dit ook op tuinen, zegt Elsen. “Het lijkt onschuldig om zware zakken met materiaal even op je gazon te leggen, maar dat kan al gevolgen hebben”, vertelt ze. “Als je elke dag hetzelfde pad neemt om over je gazon te wandelen, zal je de bodem eveneens verdichten. Stel dat iemand werken komt uitvoeren in je tuin met zware machines, dring er dan op aan dat men rijplaten gebruikt. Zo verdeel je de druk wat goed is voor de bodem.”

Bodemcompactatie lijkt eenvoudig op te lossen, maar dat is het niet. De grond even losmaken, biedt geen onmiddellijke oplossing. “In het verleden hebben we samen met VLAIO veel aandacht besteed aan vaste rijpaden en bandendruk-wisselsystemen, maar we beseffen dat het voor landbouwers niet altijd evident is”, zegt ze. “Je kan de compactatie opheffen door de verlichte laag even open te breken, maar het jaar nadien zal die bodem extra gevoelig blijven om opnieuw gecompacteerd te worden. Het vraagt even tijd om een gezonde structuur weer op te bouwen.”