Steeds meer exoten, steeds minder gewasbescherming: hoe valt land- en tuinbouw nog te beschermen?
ReportageAziatische hoornaars en ziektedragende muggen: er is geen gebrek aan invasieve exoten die het grote publiek beroeren. Insecten die de krantenkoppen halen, zijn meestal berucht om hun gevaar voor de volksgezondheid. Het FAVV waarschuwt echter dat we de opgang moeten vermijden van exoten die onze land- en tuinbouw bedreigen. Samen met de FOD Volksgezondheid geven beide organisaties een kijkje in hoe ze zich voorbereiden op schadelijke organismen nog vóór ze in het land zijn.
Afgelopen zomer was er zo'n schadelijk insect dat zelfs de reguliere krantenkoppen haalde: de Lycorma delicatula of gevlekte lantaarndrager. Het dier richt veel schade aan in Hongarije en de VS. Diezelfde zomer is één exemplaar vanuit de VS via een vliegtuig naar België meegelift. Het dier is toen opgemerkt door een alerte medewerker op de luchthaven, maar het voorval toont aan hoe een kleine onoplettendheid catastrofale gevolgen kan hebben. Moest de medewerker het dier als inheems hebben aanzien, was het geruisloos gepasseerd. De experten van het FAVV en de FOD Volksgezondheid stellen dat een geïnformeerd publiek vele ogen extra kan opleveren in de zoektocht naar invasieve exoten.
Aan tafel zitten Michaël Colson, directeur controlebeleid bij het FAVV, woordvoerder Hélène Bonte van het FAVV, adviseur bij de FOD Volksgezondheid, expert bij het IPPC Lieven Van Herzele en expert plantenbescherming Kristien Braeken.
Quarantaineorganismen
Volgens Hélène Bonte van het FAVV gaat er steeds meer aandacht naar de opsporing van zogenaamde quarantaine-organismen. Dat is een lijst van honderden organismen die schadelijk zijn, maar vandaag slechts beperkt of niet aanwezig zijn in ons land. “Het gaat hier om dieren die kunnen overleven, maar onaanvaardbare schade zouden aanrichten bij de landbouw en het leefmilieu” zegt Bonte.
Inheemse soorten staan de facto niet op de lijst. De gewone bladluis is bijvoorbeeld schadelijk, maar ook inherent aan onze streek en dus geen -. “Er zijn schadelijke organismen die bijvoorbeeld kunnen vliegen of meeliften en zich heel ver verspreiden”, zegt Braeken. “Deze klasse van quarantaineorganismen (insecten, bacteriën, schimmels, virussen…) zijn moeilijk te bestrijden en uit te roeien omdat we eigenlijk niet veel tegen hun verspreiding zelf kunnen doen. Preventie is dus absoluut noodzakelijk.”
“Quarantaine-organismen horen voor plantengezondheid tot de hoogst schadelijke categorie. Te vergelijken met corona en de varkenspest”, zegt Lieven Van Herzele, adviseur bij de FOD Volksgezondheid.
Quarantaine-organismen horen voor plantengezondheid tot de hoogst schadelijke categorie. Te vergelijken met corona en de varkenspest
Ze maken mensen niet ziek, maar zijn toch een bedreiging
“Omdat onze focus niet ligt op organismen die mensen ziek maken, blijft onze werking vaak nogal onbelicht”, zegt Braeken. “Terwijl de impact van bepaalde exoten op onze planten echt aanzienlijk kan zijn.”
“Mensen beseffen niet altijd hoe ver die impact van zulke organismen kan gaan op onze voedselzekerheid, het milieu, landbouw en economie”, zegt Van Herzele. “Je mag het echt niet onderschatten.”
“Neem nu de Ierse aardappelplaag. Ontelbare mensenlevens zijn toen verloren gegaan. Nu nog kan zoiets gebeuren. Exoten die onze voedselzekerheid bedreigen, zijn een reëel gevaar met harde menselijke gevolgen. Niemand staat daar nog bij stil. Het grote publiek moet inzien dat de preventie van schadelijke organismen ook zijn verantwoordelijkheid is.”
Exoten die onze voedselzekerheid bedreigen, zijn een reëel gevaar met harde menselijke gevolgen. Niemand staat daar nog bij stil
Exoten gevaarlijker hier dan in eigen land
Braeken duidt hoe de exotische aard van deze insecten een inherente dreiging met zich meeneemt. “Sommige soorten hebben hier rampzalige gevolgen, terwijl de impact in hun origineland vrij beperkt is. Dat komt niet omdat ze in pakweg China 'd’office' meer gewasbescherming gebruiken, maar ook omdat de waardplanten binnen hun natuurlijke omgeving mee geëvolueerd zijn, en beter bestand zijn tegen deze insecten. Hier komen deze exoten terecht in een omgeving met beperkte natuurlijke vijanden en planten die geen verdedigingsmechanismen kennen tegen deze soort.”
Eén soort die de experten vandaag zorgen baart, is de Agrilus planipennis of Aziatische essenprachtkever. Het dier heeft een prachtig smaragdkleurig schild, maar achter al die schoonheid lonkt gevaar. “Het dier maakt boorgaten in essen en richt zo heel veel schade toe. Het dier is afkomstig uit Azië, maar is nu ook aanwezig in Noord-Amerika, waar het hevige schade aanricht. Het dier is aanwezig in Rusland en Oekraïne en werd deze zomer in Hongarije en Slowakije vastgesteld. Oekraïne voert wel fytosanitaire maatregelen uit, maar begrijpelijkerwijs beïnvloedt de oorlog dit.”
Hoewel het insect vrij opvallend is, kan de schade die het aanricht lang onder de radar blijven. “Onze collega die het dier in Oost-Europa opmerkte, zag schade die al twee of drie jaar oud is”, zegt Colson.
Klimaatverandering en import
Het insect is nog niet bij ons, maar daar kan verandering in komen. Klimaatverandering maakt dat steeds meer insecten in onze contreien kunnen overwinteren, en via transport komen ze tot bij ons. “We doen controles op al wat import is. Planten, groenten, hout, enzovoort”, zegt Bonte.
“Maar we kunnen niet àlles controleren bij import”, zegt Van Herzele. “Om dezelfde reden dat men in Antwerpen niet elke container op drugs kan controleren. Dan valt de internationale handel stil.” Daarom wordt gewerkt met een op risico gebaseerde aanpak, waarbij de beschikbare middelen worden ingezet op de controles met het hoogste risico.
Vooral exoten die mensen bedreigen halen de pers
Ook gewone burgers kunnen een grote hulp zijn. Maar om hen te informeren, moeten de overheidsdiensten creatief zijn. “De ontdekking van de gevlekte lantaarndrager leidde tot een reportage op VRT NWS, die door een breed publiek bekeken werd”, zegt Bonte. “Dat helpt.”
Maar hoewel VRT NWS net zoals het FAVV behoort tot de overheid, kunnen het FAVV en de FOD Volksgezondheid VRT NWS nooit verplichten een item te besteden aan een exoot. Dat zou onder meer indruisen tegen de persvrijheid. Het FAVV maakt zich geen illusies dat een exoot meer media-aandacht zal krijgen wanneer het wordt aangetroffen in de komkommertijd, dan in drukke nieuwsperiodes. Een regeringscrisis zal bijvoorbeeld snel voorrang krijgen op een opmerkelijk insect. “Daarom proberen we steeds via verschillende kanalen te sensibiliseren”, zegt Bonte. “We merken wel dat burgers ermee bezig zijn. Dat zien we ook aan het aantal waarnemingen op apps als ObsIdentify.”
Kristien Braeken merkt op dat de bevolking niet altijd de juiste weg vindt naar de juiste dienst. “Bij quarantaine-organismen geldt er meldingsplicht, maar veel mensen weten niet dat ze daarvoor bij ons terecht moeten. Bovendien is het interessant als mensen een foto nemen en opladen nog vóór ze het insect hebben plat gestampt – dat maakt identificatie nogal moeilijk.”
Het is interessant als mensen een foto nemen en opladen nog vóór ze het insect hebben plat gestampt – dat maakt identificatie nogal moeilijk
Meer exoten, minder insecticiden
Nog een uitdaging is het steeds kleiner wordende arsenaal aan insecticiden. Als een insect zich dreigt hier te vestigen, zijn er soms grovere middelen nodig dan wat momenteel is toegelaten. “Een twintigtal jaar geleden bijvoorbeeld had je de diabrotica, de maïskever”, zegt Colson. “We zijn erin geslaagd om de soort binnen vier jaar tijd te doden. Er kwamen toen veel vragen van de burgers inzake de gewasbeschermingsmiddelen die we hebben gebruikt. Maar als we niets hadden gedaan, dan hadden we wellicht meer en kwalijkere producten moeten gebruiken. We gaan niet werken met schadelijke pesticiden als het niet anders kan, maar soms zal het toch nodig zijn in het algemeen belang.”
We gaan niet werken met schadelijke pesticiden als het niet anders kan, maar soms zal het toch nodig zijn in het algemeen belang
Of het ook vandaag lukt om het grote publiek te overtuigen van dat algemeen belang? “Het is een zorg dat onze toolbox aan gewasbeschermingsmiddelen steeds kleiner wordt”, zegt Braeken. “Voor sommige producten kunnen we wel een noodtoelating verkrijgen en dat is niet altijd evident.”
“Tegenstand is soms onvermijdelijk”, zegt Braeken. “Bij bepaalde organismen is het enige wat je kan doen om alle waardplanten binnen een straal van honderd meter te rooien. Zoiets stoot gegarandeerd op veel tegenkanting, maar opnieuw: als je niet ingrijpt, is de schade veel groter. Net daarom blijft preventie de beste oplossing. We zetten er heel sterk op in, maar het lukt niet altijd. Er is altijd een beperking op het aantal ogen op het terrein en het aantal monsters dat we kunnen nemen. Een nulrisico is er nooit.”
“Bovendien: bij dreigingen zoals de Afrikaanse varkenspest zal een uitbraak zich in een eerste fase eerder situeren in een stal. Maar bij dit soort schadelijke exoten moet je heel wat verder gaan met je controles. Ze kunnen voorkomen bij cultuurplanten, in bossen, openbaar groen, enzovoort.”
Nieuwe teelten, nieuwe dreiging
Nieuwe teelten brengen ook nieuwe dreigingen met zich mee. “Denk bijvoorbeeld aan de wijnbouw die we vandaag in België zien. De Popillia japonica is vorig jaar voor het eerst de Alpen overgestoken en sindsdien zijn in ons land een aantal dode exemplaren opgemerkt. De larven tasten grasvelden aan, zoals weilanden maar ook grasvelden. De volwassen dieren zijn polyfaag en tasten dus bijvoorbeeld de wijnstokken aan. Ondanks alle preventieve maatregelen zijn er zoveel manieren voor de dieren om zich hier te vestigen, dat het insect de komende jaren wellicht een groter probleem wordt.”
“De teelten in ons land bepalen mee voor welke organismen we waakzaam zijn”, zegt Colson. “De Xylella fastidiosa bijvoorbeeld is een bacterie die vaak voorkomt op olijfbomen. Dat was lang voor ons niet relevant. Maar een paar weken geleden hebben onze collega’s er vastgesteld in Luxemburg, nabij de grens met Duitsland.”
“Net daarom moeten we de operatoren binnen de sector bewust maken van al deze organismen”, zegt Colson. “Als zij zelf de sporen van deze organismen kunnen herkennen, helpt ons dat heel wat verder.”
Bron: Eigen berichtgeving
Beeld: EPPO
