Sporen van gewasbescherming in klaslokalen, geen gevaar voor gezondheid

Velt vroeg tien Vlaamse basisscholen om een week lang de lokalen niet te kuisen. Aan het einde van de week werden de lokalen gestofzuigd. Uit de zakken werd telkens een staal van één gram huisstof genomen om te onderzoeken op gewasbeschermingsmiddelen. Gemiddeld vond de organisatie 18 verschillende producten per klaslokaal. “In totaal trof Velt 63 verschillende gewasbeschermingsmiddelen aan. Bijna een op drie van deze toxische stoffen heeft een hormoonverstorende werking”, meldt de vereniging in een persbericht.

Velt noemt bevindingen "Schokkend"

Geert Gommers, expert pesticiden bij Velt, noemt de resultaten “schokkend”. Die omschrijving is ook door diverse media opgepikt. Velt merkt op dat een aanzienlijk deel van deze middelen schadelijke effecten kunnen hebben. Het rapport licht bij elk aangetroffen product toe om welke hoeveelheid het gaat, en wat de oorsprong is van de stof.

“Kinderen brengen heel wat tijd door op school. Omdat hun organen en hun immuunsysteem nog in volle ontwikkeling zijn, zijn ze veel gevoeliger voor vervuiling dan volwassenen”, zegt Gommers. “Tegelijkertijd komen peuters door het spelen op de grond meer in contact met oppervlaktes die mogelijk verontreinigd zijn met pesticiden. De meeste vastgestelde pesticiden komen uit de landbouw, maar verder onderzoek is nodig om hun exacte herkomst te bepalen.”

Reden tot paniek?

De centrale vraag is: lopen kinderen gevaar door deze producten in het huisstof? Professor Pieter Spanoghe, expert gewasbescherming bij UGent, betwijfelt dat sterk. “De gevonden hoeveelheden betreffen enkele milligram of microgram product per kilo huisstof. Een mens krijgt per dag minder dan een milligram huisstof binnen. Wil je weten hoeveel van deze middelen we binnenkrijgen via huisstof, dan moet je de aangetroffen hoeveelheden per kilogram delen door een miljoen. Dan spreek je over nanogrammen en picogrammen. Dat is zeer, zeer weinig.”

Volgens Spanoghe zijn de aangetroffen hoeveelheden zo minuscuul, dat geen enkel medisch of toxicologisch onderzoek enige schadelijke gevolgen kan aantonen. De dosissen die men binnenkrijgt via huisstof zijn dus in de verste verte niet vergelijkbaar met de relevantere hoeveelheden die een mens binnenkrijgt via groenten en fruit. “Focussen op het residu op huisstof, waar we nauwelijks iets van binnenkrijgen, is eigenlijk een beetje vreemd.”

“Eigenlijk moet je per middel kunnen uitrekenen hoeveel stof er wordt ingeademd, en dat vergelijken met de gezondheidsnorm”, zegt Spanoghe. “In dit geval zullen de hoeveelheden nog geen procent of zelfs geen promille zijn van de gezondheidsnorm. Dan kan je ervan uitgaan dat het veilig is.”

“Ook bij voeding wordt de strenge gezondheidsnorm gerespecteerd”, zegt Spanoghe nog. “Het duurt tien jaar alvorens een bestrijdingsmiddel op de markt wordt gebracht, en daar gaan honderden studies aan vooraf.”

Landbouwproduct, luizenmiddel of houtbehandeling?

De oorsprong van deze producten ligt bovendien niet eenduidig bij landbouw. Van alle producten uit de PFAS-familie is fipronil het middel waarvan de hoogste dosis is aangetroffen (0,094mg/kg). Velt duidt aan dat dit product zijn origine kent in landbouw, (dier)geneesmiddelen en gebruik in huis. Het rapport nuanceert echter niet dat fipronil al sinds 2013 verboden is in de Belgische landbouw, en de aanwezigheid op huisstof in scholen waarschijnlijker afkomstig is van huisdieren. Fipronil is nog steeds een legaal bestanddeel van bijvoorbeeld vlooienspray. Hetzelfde geldt voor imidacloprid: Velt duidt de origine van dit product aan als een landbouwproduct en diergeneesmiddel, maar vandaag is het verboden in landbouw en enkel nog legaal in bijvoorbeeld vlooienbanden.

Wat betreft de triazolengroepen spant propiconazole de kroon, met 6mg/kg als hoogst aangetroffen dosis. Dit fungicide is sinds 2020 in de landbouw verboden, wat Velt ook vermeldt. Daarnaast wordt het wel nog gebruikt als conserveermiddel in bouwmaterialen en als houtbeschermingsmiddel.

Een ander product in deze categorie is tebuconazole, een fungicide tegen schimmels zoals meeldauw, roest en schurft. Dit wordt op vele soorten gewassen toegepast in de land- en tuinbouw, maar wordt net als propiconazole ook gebruikt om hout te behandelen.

Hoe komt dit de klas binnen?

Veel andere aangetroffen stoffen worden vandaag nog in landbouw gebruikt. Toch betekent dit niet dat ze rechtstreeks afkomstig zijn van landbouwers die in omliggende velden hun gewassen besproeien. “De producten kunnen op drie manieren een klas binnenkomen”, zegt Spanoghe. “Enerzijds komt het binnen via de volwassenen en kinderen die de school bezoeken. Via hun kledij of op schoenen. Zeker als ze door een veld hebben gewandeld, of als de kinderen in kwestie komen van een landbouwbedrijf. Maar het kan net zo goed binnenkomen via huisdieren zoals katten, honden of klaskonijnen.”

“Een tweede weg waarlangs de producten in de klas komen, is via de normale eetmaaltijden in een school of de boterhammendozen. Kinderen die groenten of fruit eten, restjes die op de grond belanden enzovoort”, zegt Spanoghe. “En dan is er de derde route via landbouwers die hun velden bespuiten. Wat dat betreft kunnen de producten net zo goed afkomstig zijn van een landbouwer naast de school als van iemand die een kilometer of vijf verderop zijn velden behandelt. Er is enerzijds het verwaaien of drift van gewasbeschermingsmiddelen in druppelvorm. Dit blijft beperkt tot een paar meter van de veldrand. Er is anderzijds het verwaaien of drift van gewasbeschermingsmiddelen in dampvorm. Deze vermengen zich met de wind en leggen veel grotere afstanden af.”