Giftige bloemen en zieke dieren: vlooienmiddel bevat stoffen die allang in landbouw verboden zijn

Het was een griezelige ontdekking van de Nederlandse fotograaf Marlonneke Willemsen. De vrouw kweekt rupsen die ze grootbrengt met paardenbloemen, geplukt in het lokale stadspark van het Zeeuwse Nieuwerkerk. De rupsen leken normaal, maar bij het ontpoppen kwamen de vlinders zwaar misvormd tevoorschijn. Sommigen stierven in hun cocon, gestikt voordat ze hun vleugels konden uitslaan. Hoewel het park mijlenver verwijderd is van landbouwgebied, bleken de paardenbloemen vergiftigd met in de landbouw verboden insecticiden. Dat we deze producten toch vinden in de natuur komt niet door clandestien landbouwgebruik, wel door honderden viervoeters die dagelijks door het park ravotten. Via hun ontlasting of urine komt het product van hun vlooienband terecht in de natuur.

In elk park werd een nieuwe samenstelling aangetroffen. De chemische waslijst bevat namen die bij het grote publiek onbekend zijn, maar onschadelijk zijn ze niet. De bekendste in het rijtje is fipronil, de stof die leidde tot een van de grootste voedselschandalen in recente jaren. Eén vlooienband bevat volgens Buijs dosissen insecticide die de menselijk toegestane dosis met een duizendvoud overschrijden. Hetzelfde geldt voor vlooienshampoos. Hoewel de impact van een individuele vlooienband op het milieu mogelijk beperkt is, geldt dat niet voor dichtbevolkte regio’s met heel veel huisdieren. De impact op de volksgezondheid, en die van de dieren, is reëel.

Welke verantwoordelijkheid draagt de producent?

Omdat de maatstaven voor diergeneesmiddelen bijzonder laks zijn, vergeleken met landbouwproducten, kunnen bedrijven veiligheidsclaims maken die niet stroken met de realiteit. Wanneer we online op zoek gaan naar een vlooienmiddel, claimen zowat alle fabrikanten dat er bij correct gebruik geen risico is voor mens en dier.

"Dat klopt niet", zegt Buijs. Gevolgen voor mens, dier en milieu zijn er wel degelijk. “Een producent van vlooienbanden maakt gebruik van de officiële beoordeling door de Commissie Diergeneesmiddelen, die verklaart of het al of niet veilig is”, zegt hij. “Als een klein deel van de dieren acuut ziek wordt, dan heeft dat voor de verkoper geen consequenties. Als een dier na vijf jaar na de blootstelling Parkinson ontwikkelt, dan is het heel moeilijk om de link met het middel te bewijzen. Er is ook geen enkele instantie die onderzoek doet naar gezondheidseffecten van anti-vlooienmiddelen bij huisdieren en ook niet naar de effecten op het milieu.

De verwijzing naar Parkinson is sprekend, want ook landbouwers lopen een verhoogd risico op de ziekte. Niet door producten die ze gisteren hebben gebruikt, wel door middelen waar ze decennia geleden mee in contact zijn gekomen.

Huisstofpesticiden

“We hebben miljoenen eieren vernietigd omdat ze gecontamineerd waren met fipronil”, zegt Buijs. “Maar fipronil en andere insecticiden komen via huisdieren alsnog in het oppervlaktewater terecht. In de kanalen waar we zwemmen en in de voeding die we consumeren.”

“Kleine kinderen die intensief contact hebben met huisdieren, zijn ook een potentieel slachtoffer van die vervuiling”, zegt Buijs. “Ze raken de dieren aan en stoppen vervolgens de vingers in de mond.”

Het contact hoeft niet eens rechtstreeks te zijn. “Kinderen ademen ook de lucht en het stof in dat in het huis aanwezig is. Volgens recent onderzoek is het huisstof in vrijwel alle onderzochte woningen zwaar vervuild, ook met deze middelen. Zelfs bij huishoudens waar men geen huisdieren heeft vond men pesticiden op het stof. Permethrin bijvoorbeeld is een bekend insecticide dat men niet alleen gebruikt bij huisdieren, maar ook om motten op kleding tegen te gaan. Op die manier zijn er verschillende blootstellingsroutes.”

"Een honderdste gram per hectare is al desastreus"

“Als er in een dorp drie honden zijn, dan zullen die vlooienbanden geen rol van betekenis spelen”, zegt Buijs. “Maar aangezien we miljoenen huisdieren hebben in dichtbevolkte landen als Nederland of België, is dat niet verwaarloosbaar. Als we waarde hechten aan het voortbestaan van de insectenfauna, dan zullen we ook op dit soort dossiers onze aandacht moeten richten.”

De toelatingskaders voor diergeneesmiddelen houden volgens Buijs geen steek, zeker niet wanneer men ze vergelijkt met de landbouw. “Van stoffen zoals fipronil en imidacloprid – verboden in de landbouw maar toegelaten als diergeneesmiddel – zijn een honderdste of een duizendste van een gram per hectare al desastreus. Het is geen wonder dat we massale insectensterfte zien in dorpen, steden en natuurgebieden. Iedereen vindt vlinders mooi. Maar we doen er alles aan om ze uit te roeien.”

Indirect leiden deze producten ook tot plantensterfte. “Veel planten hebben de bestuivers nodig”, zegt Buijs. “Een plant die geen zaad kan vormen, betekent zijn doodsvonnis.”

Twee maten, twee gewichten

Buijs stoort zich aan de twee maten en twee gewichten in de regelgeving. “De mens denkt graag in hokjes”, zegt hij. “Bij landbouwbestrijdingsmiddelen hebben we ecologische bekommernissen. Bij de beoordeling van dierengeneesmiddelen, speelt ecologie geen rol.”

De onderzoeker voegt wel toe dat hij ook de toelatingsprocedures voor bestrijdingsmiddelen in de landbouw te laks vindt. Zo verwijst hij naar Tectonik Pour-On, een vliegendodend product dat wordt aangebracht op runderen. “Ook hier zit permethrin in die we niet meer toelaten op gewassen”, zegt Buijs. “Maar de stof komt wel terecht in rundermest, dat we nadien uitrijden op onze akkers.” Vaak vinden we de permethrin terug in het gras, dat weer door de koeien gegeten wordt.

"Denk aan je dier"

Volgens Buijs is er politieke moed nodig om de vlooienbanden en andere anti-vlooeienmiddelen te verbieden of om het gebruik te ontmoedigen. “De politiek is hier aan zet, maar gezien het grote aantal hondenliefhebbers heeft dit geen hoge prioriteit”, zegt hij. “Geen beleidsmaker wil zich hier onpopulair mee maken.”

Zolang het niet verboden is, raadt Buijs baasjes aan om de vlooienband en -druppels links te laten liggen. “Zelfs al geef je niets om de insecten, denk dan aan je dier. De doses die een hond krijgt bij een vlooienbehandeling, liggen duizenden malen hoger dan wat toegestaan is bij mensen. Het zenuwstelsel van een hond of poes verschilt in wezen niet met dat van een mens. Wat schadelijk is voor ons, is ook schadelijk voor hen.” De meeste insecticiden die in anti-vlooienmiddelen zitten hebben tot doel het zenuwstelsel te verstoren.

Maar is er ook een alternatief voor de vlooienband? “We hebben het duizenden jaren lang gesteld met vlooienkammen. De wereld zal niet vergaan als deze middelen niet meer bestaan.”