Wat betekenen natuurbranden voor Natura 2000-doelstellingen?

De Hoge Venen zijn deels beschermd als Natura 2000-gebied. Net zoals onder meer het Turnhouts Vennengebied, het Zoniënwoud en de Kalmthoutse Heide in Vlaanderen, zijn dit natuurgebieden die vallen onder een strenge Europese bescherming. Elk gebied kent zijn eigen specifieke instandhoudingsdoelstellingen (S-IHD's), maar globaal komt het erop neer dat de natuurtoestand in deze gebieden niet mag verslechteren.

Het beheer van deze gebieden gebeurt gewestelijk door het Département de la Nature et des Forêts. De vraag rijst echter niet alleen hoe Wallonië, maar ook hoe het Vlaams beleid zou moeten reageren moest er een soortgelijke brand plaatsvinden op zijn grondgebied.

Rampen bieden geen vrijstelling

“Binnen Natura 2000-gebieden geldt dat de lidstaten natuurdoelen onverminderd moeten realiseren. Ongeacht rampen”, zegt Frank Van Swalm van het Vlaams Agentschap Natuur en Bos. “Het is aan de lidstaten om instandhoudingsmaatregelen te nemen en verslechtering te voorkomen. Als die ontstaat door een ramp, is de lidstaat geacht de doelen desondanks te realiseren en daar de gepaste maatregelen voor te nemen. Daar hoort ook het voorkomen van rampen in de toekomst en dus het verminderen van risico’s op branden of andere rampen bij.”

Van Swalm kaart aan dat buiten Natura 2000-gebieden ook nog de natuurherstelverordening speelt. “Voor bossen betekent dit dat er een beleid en een beheer uitgevoerd moet worden dat ook rekening houdt met brandrisico's. Onvoorziene en niet gecontroleerde branden kunnen wel een soort van rechtvaardigingsgrond of overmacht zijn voor het niet behalen van de doelstellingen. Er is met andere woorden een soort van inspanningsverbintenis nodig om zoveel mogelijk bosbranden te vermijden alsook om ze afdoend te 'controleren' en dus goed te bestrijden wanneer ze toch voorkomen.”

Van boscompensatie, zoals het geval is wanneer bomen gerooid worden voor een bouwproject, is bij een natuurbrand dan weer geen sprake. “Compensatie in de strikt wettelijke zin, in het kader van de Habitat- en Vogelrichtlijnen en in Natura 2000, is enkel nodig als gevolg van een al dan niet gepland menselijk ingrijpen waardoor deze natuur verslechtert”, zegt Van Swalm. “Dus 'compenseren' is bij natuurrampen niet aan de orde.”

Herstel en preventie

Dries Verhaeghe, milieujurist en directeur van Dryade, denkt niet dat de brand Wallonië in staat stelt om zich te beroepen op overmacht. “Volgens mij is klimaatverandering op zich geen reden om je doelstellingen niet te halen. Ook omdat er maatregelen hadden kunnen worden genomen in het verleden die niet gebeurd zijn. Dat de instandhoudingsdoelstellingen teruggeslagen zijn, dat is duidelijk, maar ik denk dat de ambitie moet blijven om dat gebied terug te herstellen. Ook na zo’n brand.”

Volgens Verhaeghe zal herstel geen sinecure zijn. Hij verwacht dat Wallonië eerst en vooral zal moeten kijken of het afgebrande gebied nog levensvatbaar is, hoe diep het veen verbrand is, en of het nog kan herstellen. Daarnaast moet ook achterhaald worden of de zeldzame soorten die in dit gebied voorkomen, de brand hebben overleefd. “Men zal voor een stuk aan habitatherstel moeten doen en nieuwe exemplaren uitzetten van de soorten waarvoor dat gebied aangeduid is”, zegt Verhaeghe.

“Het tweede luik is nagaan hoe men kan vermijden dat bij een natuurbrand onmiddellijk 3.000 hectare in de vlam vliegt. Ik denk dat vernatting heel belangrijk zal zijn, want dat gebied is in het verleden sterk drooggelegd voor onder meer bosbouw. Als het gebied natter was, zou de brand er ook door geraasd zijn, maar niet zo diep in het veen.” De habitat uitbreiden, zal wellicht niet meteen aan de orde zijn. “Dit veen is heel specifiek, je kan daar niet zomaar 100 hectare van bij creëren. Het duurt jaren voor dat zich vormt.”

Of er ook specifieke sancties zijn als Wallonië zijn natuurdoelstellingen in dit gebied niet behaalt? “De habitatrichtlijn bevat geen vaste sancties of boetes bij het niet-behalen van doelen, maar het kan altijd gebeuren dat de Europese Commissie er met bijzondere aandacht zal nagaan hoe sterk er wordt ingezet op herstel.”

Steeds meer natuur door brand bedreigd

De vraag hoe overheden de nasleep van calamiteiten in Natura 2000-gebied afhandelen, zal in de toekomst alleen relevanter worden. Uit onderzoek van het Potsdam-Instituut voor Klimaatonderzoek (PIK) en de Senckenberg Society for Nature Research blijkt dat de totale oppervlakte die in Europa door natuurbranden in vlammen opgaat, in het worstcasescenario tegen eind deze eeuw zou kunnen verdrievoudigen. Zelfs het meest optimistische scenario spreekt van een vermeerdering met een derde. Tot en met 12 augustus ging volgens het Europees Informatiesysteem voor Bosbranden (Effis) al zowat 550.000 hectare Europese natuur in vlammen op.

Verbeteringen in brandbeheer zouden de getroffen oppervlakte tot wel 92 procent kunnen verminderen, al geven de onderzoekers aan dat dit een te optimistische inschatting kan zijn. “Als de branden heel extreem worden, kan ons vermogen om ze te bestrijden ineenstuiken”, aldus coauteur Thomas Hickler.