Vlaanderen heeft akkoord over nieuw ruimtelijk beleid: meer ontharding, verdichting en open ruimte

De afgelopen weken kwam het voorontwerp van het Beleidsplan Ruimte Vlaanderen meermaals onder vuur te liggen in de media. Het plan van de hand van Vlaams minister van Omgeving en Landbouw Jo Brouns (cd&v) zou te veel tegemoetkomen aan de wensen van de landbouw, zo klonk het onder meer. Ook de coalitiepartners in de Vlaamse regering uitten forse kritiek. Klimaatminister Melissa Depraetere (Vooruit) liet in De Zondag optekenen dat er te veel landbouwgrond is in Vlaanderen. En volgens De Standaard was er sprake van 165.000 hectare extra landbouwgebied, maar de krant vergat daarbij het onderscheid te maken tussen planologische bestemming en gebruik.

Ondanks die kritiek en nadat de Vlaamse regering eerder nog besliste het plan over de zomer te tillen, geraakte het vrijdag alsnog relatief vlot goedgekeurd in de ministerraad. Al benadrukt minister Brouns meteen dat het plan geen eindpunt is. “De goedkeuring is een belangrijke stap, maar eigenlijk vormt dit pas de start. De komende maanden en jaren moeten we op basis van dit plan Vlaanderen in een nieuwe plooi leggen. Dat zal nog een enorme opdracht zijn”, klinkt het.

Land- en tuinbouw

Het plan vertrekt van de 750.000 hectare agrarisch gebied dat is aangeduid in het vorige beleidsplan Ruimtelijk Structuurplan Vlaanderen. Daarvan is naar schatting maar 645.000 hectare ook effectief in landbouwgebruik. Van de overige oppervlakte wordt 45.000 hectare gebruikt voor wegen en infrastructuur, ongeveer 40.000 hectare voor wonen en ongeveer 12.000 hectare voor niet-landbouw bedrijvigheid. De resterende 35.000 hectare bestaat uit bos(jes). Hieraan wil het Beleidsplan Ruimte Vlaanderen niet raken: ook al zijn deze activiteiten zonevreemd, ze moeten niet verdwijnen. Anderzijds wordt de bestemming ook niet aangepast aan het feitelijk gebruik. Stel dat een woning in agrarisch gebied de bestemming woongebied krijgt, dan is er plots meer mogelijk op vlak van bebouwing. Dat ziet men niet als een wenselijke evolutie.

Wat het plan wel vermeldt, is het streven om in agrarisch gebied naar een groter aandeel professioneel gebruik van grond te evolueren. Dat moet gerealiseerd worden door de inname van agrarisch gebied door zonevreemde activiteiten en bebouwing te vermijden. “Dit zonevreemd gebruik krijgt een beperkt ontwikkelingsperspectief zodat verdere inname van ruimte actief wordt teruggedrongen (sloop van bijgebouwen, vermindering van volume en verharding, enz.)… Bij vrijgekomen landbouwgebouwen krijgt agrarisch hergebruik in eerste instantie aandacht. Waar hergebruik niet geschikt is, wil het plan ook sloop en landschapsherstel mogelijk maken. Tegelijk blijft er ruimte voor landbouwbedrijven om te verduurzamen en zich te ontwikkelen, met zorgvuldig ruimtegebruik en aandacht voor water, bodem en landschap. 

Bovenop die 750.000 hectare met planologische bestemming agrarisch gebied komt er bijkomend 15.000 hectare die een landbouwbestemming krijgt. Het gaat om gronden die vandaag een harde bestemming hebben, maar waarop nog niet is gebouwd. Bovendien zijn de gronden slecht gelegen of hebben ze een hoge waarde op vlak van bodem, ecologie of open ruimte. Het gaat in totaal om 30.000 hectare, maar de helft daarvan wordt toegewezen aan duurzame landbouw en de andere helft aan natuur.

De regering zal ook de bestemming van deze gronden wijzigen. Voor de eigenaars is voorzien een planschaderegeling voorzien. “Door die bestemmingen te wijzigen, willen we bijkomende bebouwing op ongeschikte plaatsen vermijden. Het gaat om een verandering van de bestemming op de kaart”, verduidelijkt minister Brouns. “Dat is niet hetzelfde als 30.000 hectare nieuw feitelijk landbouw- of natuurgebruik: het overgrote merendeel van deze gronden heeft vandaag al een open gebruik, maar nog niet de bijpassende bescherming. We versnellen het aanduiden van die bestemmingen, daar waar de huidige bestemming niet langer gewenst is.”

Wonen

Als het om wonen gaat, moet het Beleidsplan Ruimte Vlaanderen zorgen dat er tegen 2050 450.000 extra woningen bijkomen. Gezinnen worden ook kleiner. Om die reden wil de regering het opsplitsen van grote woningen op geschikte locaties eenvoudiger maken. Leegstaande gebouwen opnieuw gebruiken, zorgwonen en extra verdiepingen toevoegen waar de omgeving het aankan, zijn andere pistes die het plan naar voor schuift. Tegelijk moeten die extra woningen ook samengaan met meer groen en een aangename publieke ruimte. Het plan pleit voor maatwerk per buurt.

Economie

Op bestaande terreinen moeten er meer mogelijkheden komen in de toekomst, zo staat in het Beleidsplan Ruimte Vlaanderen. Dat kan gaan van gebouwen slimmer indelen, waar het kan hoger bouwen tot infrastructuur delen. Om dat te realiseren is een aanpak nodig van verouderde voorschriften die innovatie of nieuwe activiteiten onnodig hinderen. Ook moeten goed gelegen reservegronden en onderbenutte sites beter beschikbaar komen voor economische activiteiten. Activiteiten die samengaan met wonen moeten dan weer een plek kunnen krijgen in gemengde buurten.

Water

Het Beleidsplan Ruimte Vlaanderen wil onze regio ook beter voorbereiden op droge zomers en hevige regen. Dat kan door regenwater langer vast te houden en in de bodem te laten dringen. Bij de vernieuwing van straten en pleinen moet er gekeken worden naar ontharding, groen en verkoeling. Een specifieke doelstelling die in het plan staat, is om tegen 2040 netto 13.000 hectare te ontharden in vergelijking met 2025. Het is de bedoeling om op die manier hitte-eilandeffect te verminderen, sponslandschappen te creëren en meer omgevingskwaliteit te voorzien.

Voor gebouwen in vooraf afgebakende, specifieke overstromingsgebieden wil het plan dat er een voorkooprecht en een koopplicht voor de overheid wordt uitgewerkt, als aanvulling op vrijwillige aankopen. Het gaat niet om een algemene verplichting van bewoners om te verkopen. Voor deze instrumenten is wel nog bijkomende regelgeving nodig.

Energie en klimaat

Het potentieel van daken, parkings en bestaande infrastructuur voor zonne-energie wil Vlaanderen in de toekomst beter gaan benutten. Denk aan overkapping boven een parking. Dat genereert schaduw en neemt geen extra open terrein in. Het plan wil ook een tandje hoger schakelen voor windenergie. Op gepaste locaties moet het eenvoudiger worden om windmolens te plaatsen. Daarnaast moeten energie-intensieve installaties die restwarmte leveren (zoals datacentra en afvalverwerkingsinstallaties) bij voorkeur komen op locaties met overeenstemmende warmtevraag. 

Biodiversiteit

Ook natuur krijgt er 15.000 hectare bij. Net als voor landbouw gaat het om onbebouwde grond in harde bestemmingen die slecht gelegen is of een ecologische waarde heeft. Op die manier komt de teller voor natuur op 218.000 hectare natuur te staan die een planologische bestemming bos of natuur krijgt. Parallel met landbouw is niet al die grond al in natuurgebruik: volgens het beleidsplan gaat het om 176.300 hectare in 2025.

Dat betekent dat er een nieuw openstaand saldo is van 41.700 hectare dat “versneld dient bestemd te worden”. Bij de opmaak van het nationaal natuurherstelplan of openruimtepact komt er een evaluatie: of deze oppervlakte volstaat of verhoogd moet worden. Het plan wijst erop dat natuur en biodiversiteit een wezenlijk onderdeel zijn van een veerkrachtige, gezonde en kwalitatieve omgeving. En dus wil men de doelstelling inzake feitelijk landgebruik voor natuur niet beperken tot de daartoe bestemde gebieden. Het plan streeft naar een dubbele beweging: meer planologisch bestemde natuur alsook meer verweven natuur in andere bestemmingen en landgebruikscategorieën.”

Daarnaast wil Vlaanderen tegen 2040 minstens 1.000 hectare ruimtelijk bedreigd bos beschermen.

Tevredenheid bij landbouworganisaties

Uit landbouwhoek komen tevreden reacties op het beleidsplan. "We zijn tevreden dat de Vlaamse regering 765.000 hectare landbouwgrond als landbouwgrond erkent en zo ook het strategisch belang van onze land- en tuinbouwsector bevestigt”, zegt Lode Ceyssens, voorzitter van Boerenbond. “Voor onze land- en tuinbouwers is het nog belangrijker dat de grond die ze vandaag gebruiken ook in de toekomst effectief kan blijven gebruikt worden als landbouwgrond. Landbouw moet in deze gebieden bovendien ten alle tijden als de normale activiteit beschouwd worden. Daarom is het belangrijk dat er een wettelijk initiatief komt om landbouwgrond te beschermen.”

Eenzelfde positieve reactie komt er van Groene Kring. “Het is absoluut noodzakelijk dat de huidige oppervlakte aan landbouwgrond minimaal behouden blijft", reageert voorzitter Justine Arkens. "De druk op onze open ruimte is nu al gigantisch. Elke vierkante meter die we verliezen, zet de toekomst van onze jonge boeren verder op de helling. Wat nu verdwijnt, komt nooit meer terug, daarom is het noodzakelijk om ervoor te zorgen dat onze jonge land- en tuinbouwers ook vlot toegang krijgen tot landbouwgrond. Groene Kring staat steeds klaar om hierover in overleg te gaan om deze denkoefening samen te maken."

Ontgoocheling bij Natuurpunt

“Moedige en noodzakelijke keuzes blijven uit in dit plan”, zegt Frederik Mollen van Natuurpunt. “In plaats van een wervende visie op een welvarend en gezond Vlaanderen met ruimte voor 30 procent natuur, blijft het Beleidsplan Ruimte Vlaanderen steken in de bestemmingslogica uit de jaren ‘90. Back to the nineties dus. “Hier en daar wordt wat geschoven met papieren hectares om iedereen tevreden te houden, maar er worden geen fundamentele keuzes gemaakt om Vlaanderen te wapenen voor de klimaatuitdaging.” Volgens de natuurorganisaties had het plan moeten inzetten op natuurbuffers tegen de klimaatgevolgen en dat op plaatsen waar die het meeste effect hebben. “Maar in de plaats krijgen we een groot politiek compromis met kleine zoethoudertjes voor elk wat wils.”

Het is Natuurpunt een doorn in het oog dat het plan de drempels voor natuurherstel niet wegwerkt. “Natuur moet gerealiseerd worden in de oude bestemmingen van de gewestplannen uit de jaren ’70. Met het regeerakkoord sloot de regering de natuur al op in die verouderde zones voor natuur, vandaag maakt ze natuurherstel ook daar nog moeilijker”, aldus Mollen. Hij leest tussen de regels door dat Vlaanderen enkel nog wil inzetten op het behoud van de natuur die er nog is, en het behalen van Europese doelen. “Herstel op Vlaams of lokaal niveau komt niet aan bod, zelfs niet in natuurgebied”, klinkt het.

Toch ziet de organisatie ook twee lichtpuntjes. “Met dit plan is een volgende noodzakelijke stap gezet om de bouwshift te verankeren, ook al ontbreken de harde tussendoelen naar de doelstelling van nul hectare ruimtebeslag tegen 2040 en is de ambitie rond ontharding teruggeschroefd”, zegt Mollen. Als tweede lichtpuntje wijst hij erop dat het nog niet de definitieve versie is. Dit voorontwerp van plan wordt eerst nog voorgelegd aan lokale besturen en adviesraden en vervolgens is er nog een openbaar onderzoek waarin elke burger zijn bezwaren mag uiten.