Opinie: "Landbouw is geen industriële schoorsteen: kijk naar de kringlopen achter de uitstoot"
OpinieUit een recent rapport blijkt dat de landbouw niet op koers ligt om haar doelstellingen voor de vermindering van de broeikasgasuitstoot te halen. Volgens Bert Engelen, landbouwingenieur en -adviseur, volstaat het echter niet om de sector uitsluitend op haar uitstootcijfers te beoordelen. "Landbouw is geen verbrandingsproces. Het is een levend systeem waarin koolstof en stikstof voortdurend worden opgenomen, omgezet en opnieuw vrijgegeven. Dat systeem moet zo efficiënt en milieuvriendelijk mogelijk functioneren. Maar wie het wil beoordelen, moet eerst de biologische werkelijkheid begrijpen", vindt hij. "Alleen op basis daarvan kunnen we tot een evenwichtig klimaatbeleid komen dat niet alleen emissies telt, maar ook kringlopen begrijpt en oplossingen stimuleert die ecologisch én landbouwkundig zinvol zijn."
Het artikel ‘Landbouw niet op koers voor uitstootreductie, rapport wijst naar stijgende melkveestapel’ vertrekt vanuit een begrijpelijke bezorgdheid over de uitstoot van broeikasgassen. Toch dreigt de gekozen benadering een fundamenteel onderscheid uit het oog te verliezen: landbouw is in de eerste plaats een biologisch proces dat deel uitmaakt van natuurlijke stofkringlopen. Wie de uitstoot van de landbouw op dezelfde manier beoordeelt als de uitstoot door de verbranding van fossiele brandstoffen, dreigt appels met peren te vergelijken.
Neem methaan. Het is niet de koe zelf die methaan produceert, maar de micro-organismen die in haar pens organisch materiaal afbreken. Deze microbiële processen zijn niet uniek voor de veehouderij. Methaanvorming komt ook voor in natuurlijke ecosystemen, zoals moerassen, waar bacteriën organisch materiaal omzetten in onder meer methaan (CH₄) en in aerobe omstandigheden in koolstofdioxide (CO₂). De veehouderij maakt gebruik van hetzelfde biologische principe: planten nemen tijdens hun groei CO₂ op uit de atmosfeer, dieren eten deze planten en micro-organismen zetten een deel van het opgenomen organische materiaal om. Het uitgestoten methaan wordt vervolgens in de atmosfeer grotendeels binnen ongeveer twaalf jaar afgebroken tot CO₂, dat opnieuw door planten kan worden opgenomen.
Dat betekent niet dat methaan klimaatneutraal is. Methaan heeft een sterk opwarmend effect, en de hoeveelheid en snelheid waarmee het wordt uitgestoten, zijn wel degelijk van belang. Maar er is een wezenlijk verschil tussen deze relatief kortlopende biologische koolstofkringloop en het verbranden van steenkool, aardolie of aardgas. Bij die laatste processen wordt koolstof die miljoenen jaren opgeslagen zat in de ondergrond, als extra CO₂ aan de actieve koolstofkringloop toegevoegd. Die toevoeging verhoogt de concentratie in de atmosfeer en verstoort het natuurlijke evenwicht. Bij landbouw moeten we daarom niet alleen kijken naar de bruto-uitstoot, maar ook naar de herkomst van de koolstof, de opname door planten en de ontwikkeling van de methaanuitstoot doorheen de tijd.
Stikstof
Hetzelfde principe geldt voor stikstof. Stikstof is een essentieel element voor al het leven en circuleert voortdurend tussen bodem, planten, dieren, lucht en micro-organismen. In landbouwsystemen wordt stikstof opgenomen, omgezet en opnieuw beschikbaar gemaakt, onder meer via mest. Daarbij kan lachgas (N₂O) ontstaan, een krachtig broeikasgas. Ook dat probleem verdient aandacht. Maar het vraagt om een beoordeling die rekening houdt met de stikstofkringloop, de efficiëntie van het gebruik, de bodemgesteldheid, de bemesting en de verliezen naar lucht en water. Het is te eenvoudig om alle stikstofstromen zonder onderscheid als eenzelfde soort milieubelasting te beschouwen.
Volgens het aangehaalde VEKP-rapport is de melkproductie per koe tussen 2005 en 2024 met 36 procent gestegen en zijn de emissies per liter melk gedaald. Ze tonen aan dat er wel degelijk efficiëntiewinst is per liter melk. Melk die elders zou worden geproduceerd zal minder duurzaam zijn. Belangrijker, dan de melkveehouderij met de vinger te wijzen, is om alle sectoren tegen het licht te houden en te onderzoeken welke koolstofstromen werkelijk nieuw aan het systeem worden toegevoegd en welke maatregelen de grootste milieuwinst opleveren.
Verschil fossiele en biologische emissies
Een ernstig klimaatbeleid moet daarom onderscheid maken tussen fossiele emissies en biologische emissies. Ook de landbouwsector zal inspanningen moeten leveren maar men moet ook rekening houden met de volledige productiecyclus, de bodem, het grasland, de mestverwerking, de productiviteit en de reële mogelijkheden om verliezen te beperken. De juiste vraag is niet uitsluitend hoeveel broeikasgas een sector uitstoot, maar ook welke processen achter die uitstoot schuilgaan en hoe die processen kunnen worden verbeterd.
Met dit opiniestuk wil de auteur een bijdrage leveren aan het maatschappelijk debat. Hij schrijft in eigen naam en is verantwoordelijk voor de inhoud van de tekst.
De auteur:
Bert Engelen is landbouwingenieur van opleiding en heeft een bijzondere interesse voor circulaire landbouw. Hij is ondertussen al meer dan 20 jaar actief als landbouwadviseur bij BE&Partners.
