Voortschrijdend inzicht typeert de gewasbescherming

Mensen zijn veeleisend als het over hun voedsel gaat. We willen allemaal veilig eten, en genoeg. Maar we willen ook meer afwisseling dan vroeger. Het moet bovendien allemaal betaalbaar blijven. Dat die granen, aardappelen, groenten, fruit en voedergewassen beschermd moeten worden tegen allerlei onheil, daar staan we niet bij stil. In het boek ‘Met voortschrijdend inzicht’, een publicatie naar aanleiding van 75 jaar Phytofar, laat auteur Paul Muys de vanzelfsprekendheid varen. De lezer komt te weten hoe landbouwers de belagers van hun gewassen onder de duim houden. De middelen die hiertoe worden ingezet, zijn grondig veranderd. DDT wordt opgerakeld, een insecticide dat de ontdekker in 1948 de Nobelprijs Geneeskunde opleverde. Door voortschrijdend inzicht kijken we nu anders aan tegen het middel.

Het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen is even oud als de landbouw zelf. Zo’n 4.500 jaar geleden gebruikten de Soemeriërs in Mesopotamië een zwavelhoudend mengsel om insecten en mijten de baas te kunnen. Ook lang voor onze tijdrekening gebruikten de Chinezen al kwik en mengsels met arsenicum tegen luizen, terwijl de landbouwers in het Oude Griekenland en in het Romeinse rijk beseften dat ze er met religie of magie niet zouden in slagen plantenziekten of insectenplagen klein te krijgen. Ze waren de eersten die chemische producten inzetten, van minerale oorsprong weliswaar, en ook plantaardige middeltjes.

Eeuwenlang zijn hongersnoden een deel van het leven. Een treurig dieptepunt van niet eens zo lang geleden is de aardappelplaag die van 1845 tot 1849 lelijk huishield in Ierland. Mensen stierven bij bosjes door hongersnood en ongeveer een miljoen Ieren emigreren uit noodzaak. De plaag treft ook onze regio erg zwaar en eist in Vlaanderen bijna 50.000 mensenlevens. De wetenschap is machteloos op dat moment. In de tweede helft van de 19e eeuw gaat de bescherming van oogsten met reuzenschreden vooruit omdat het onderzoek aangewakkerd werd door de mislukte aardappeloogsten.

De fameuze Bordeauxse pap die in 1885 werd ontdekt, bleek een weldaad voor wijnboeren. Twee delen kopersulfaat en één deel gebluste kalk in honderd delen water was indertijd een uiterst efficiënt fungicide. Ook bij ons is de Bordeauxse pap een succes en zal ze tot diep in de 20e eeuw worden aangewend. Pas later krijgt men oog voor de toxiciteit van het product. Koper is immers een zwaar metaal. Het is dat soort evoluties waaraan het boek zijn naam ontleent: ‘Met voortschrijdend inzicht’.

Tijdens de jubileumviering ter gelegenheid van 75 jaar Phytofar zoomde voorzitter Goedele Digneffe in op de gewijzigde denkpatronen. “In de beginperiode moest een gewasbeschermingsmiddel efficiënt zijn. Vanaf de jaren ’70 werd ook de schadelijkheid voor het milieu beoordeeld.” Een evolutie die de sector volgens Digneffe niet heeft proberen tegen te houden maar net mee heeft getrokken “door zichzelf telkens weer uit te vinden”.

Wat niet mee geëvolueerd is, dat is de perceptie bij het grote publiek. De gewasbeschermingsmiddelenindustrie heeft de perceptie tegen. “De burger ziet ons als onverantwoorde bedrijven”, betreurt Digneffe, “en het beleid wordt beïnvloed door deze perceptie terwijl het op wetenschap gebaseerd zou moeten zijn.” In het boek wordt een volledig hoofdstuk gewijd aan ‘de perceptie’. Blijkt dat de industrie het wantrouwen zelf geïnstalleerd heeft door in de jaren ’60 en ’70 eerst niet en nadien afwijzend te reageren op de kritiek van de milieubeweging die eerst in de Verenigde Staten en daarna ook in Europa aan invloed won.

DDT is het eerste gewasbeschermingsmiddel dat de publieke opinie tegen zich krijgt. Na de Tweede Wereldoorlog werd het insecticide overvloedig gebruikt in de landbouw. Er werd gespoten dat het een lieve lust was. In 1962 bereikte de productie haar top: 80 miljoen kilo DDT werd in dat jaar over de planeet uitgestort. In de jaren ’50 en ’60 duiken getuigenissen op over de negatieve effecten van het product op mens en milieu. De kritiek bereikt een hoogtepunt met het boek ‘Silent Spring’ van de Amerikaanse biologe Rachel Carson. Adequaat kan je de reactie van de gewasbeschermingsmiddelenindustrie niet noemen en dat zou de sector nog lang blijven achtervolgen.

Annie Demeyere van het Departement Landbouw en Visserij maakt een treffende vergelijking tussen DDT en asbest. Net zoals DDT leek dat een wondermiddel op het moment van de ontdekking, “maar met de kennis die we vandaag hebben zou het nooit aanvaard zijn”. DDT stond in de beginjaren zo hoog aangeschreven omdat het miljoenen mensenlevens redde door muggen en vlooien te doden die malaria, tyfus en knokkelkoorts verspreiden. Demeyere benadrukt dat je nooit zeker bent dat iets 100 procent veilig is. Wat nu veilig lijkt, is dat over vijf jaar misschien niet meer omdat de wetenschap dan weer verder staat. Voortschrijdend inzicht heet dat. Zeker is dat gewasbeschermingsmiddelen 30 à 40 jaar geleden veel giftiger waren voor mens en milieu, zo getuigt Demeyere. Ook de spuittechniek was slechter in de zin dat er geen aandacht was voor bescherming van de gebruiker en de omgeving.

In de jaren ’70, wanneer Phytofar draait op een secretaris-generaal (Georgette Detiège) en een secretariaatsmedewerker, is er nauwelijks externe communicatie. “Ik ben nog maar net in dienst of in sommige kranten verschijnen ongezien felle artikels waarin gebruik en vermeend misbruik van pesticiden aan de kaak worden gesteld. Niet alleen ik, maar de sector in zijn geheel is daar helemaal niet op voorbereid”, vertelt Detiège in het boek. Eind jaren ’90 waren consumenten door de opeenvolging van milieu- en voedselschandalen het noorden kwijt. Verdachte nummer 1 is voor veel mensen de intensieve landbouw met zijn handlangers in de industrie. Zeker de sector van de gewasbescherming vertrouwen ze voor geen meter.

Anno 2016 worstelt de gewasbeschermingsmiddelenindustrie nog steeds met zijn imago. Vooral de recente opschudding over glyfosaat doet er geen goed aan. Het Internationaal Agentschap voor Kankeronderzoek (IARC) bestempelt glyfosaat als ‘waarschijnlijk kankerverwekkend voor de mens’. De verwarring bij het grote publiek is compleet want het is weinig doorzichtig dat IARC enkel op een gevaar wijst, terwijl er blootstelling moet zijn om van een effectief risico te kunnen spreken. “IARC bekommert zich niet om de vraag of en in welke mate risico’s zich in de praktijk kunnen voordoen. Dat laat het agentschap over aan de regulerende instanties.” In het boek wordt dat als volgt verduidelijkt: “Het is zo’n beetje als zeggen dat een steen fataal kan zijn zonder erbij te zeggen dat iemand die steen dan eerst vanop grote hoogte op je hoofd moet laten vallen.”

De wet bepaalt dat een product enkel op de markt mag komen als het geen onaanvaardbaar risico inhoudt voor mens, dier en leefmilieu. De wetgever spreekt dus niet over een ‘nul-risico’. In het boek worden de puntjes op de i gezet door Phytofar: “Het verschil tussen de noties ‘gevaar’ en ‘risico’ zit in de mate van blootstelling. Gevaarlijke stoffen kunnen toch een aanvaardbaar risico betekenen in gevallen waarin mens, dier en leefmilieu er niet aan blootgesteld worden bij gebruik. Aangepaste formuleringen of toepassingstechnieken zijn van cruciaal belang. Het rigoureus opvolgen van de voorschriften op de etiketten garanderen een veilig gebruik.” Toelatingen van gewasbeschermingsmiddelen zijn voortdurend aan herziening onderhevig. Het begrip ‘aanvaardbaar risico’ is immers niet in marmer gehouwen, wetenschap en maatschappij evolueren nu eenmaal.

Phytofar schenkt exemplaren van het boek ‘Met voortschrijdend inzicht’ aan 25 (!) VILT-lezers. Ondertussen zijn alle gratis exemplaren reeds de deur uit. De gelukkige winnaars ontvangen een mailtje van ons. Vanaf 10 juni zullen delen van het boek ook online geraadpleegd kunnen worden.