Proces 3M zoekt gerechtigheid voor omwonenden, maar veel landbouwers blijven gedupeerd
ReportageDinsdag is in Antwerpen de zaak van burgercollectief Darkwater 3M van start gegaan tegen het gelijknamige chemiebedrijf, 3M. Maar liefst 1.400 buurtbewoners eisen een schadevergoeding van in totaal 28 miljoen euro voor het schenden van hun grondrecht op een gezond leefmilieu. Hoewel deze rechtszaak louter draait om particulieren, volgen ook landbouwers uit de streek deze rechtszaak met veel belangstelling. Zij voelen immers nog steeds de gevolgen van grootschalige bodemvervuiling met PFAS.
De massaprocedure van burgercollectief Darkwater 3M eist een schadeprocedure van alle burgers die getroffen zijn door PFAS-vervuiling. Het is inmiddels drie jaar geleden dat 9.000 omwonenden van de site hun bloed hebben laten onderzoeken op PFAS. Ongeveer de helft van de deelnemers kende ‘te hoge’ PFAS-waarden in het bloed. Wat dit concreet betekent voor hun gezondheid is niet duidelijk. Ze kunnen een effect hebben op het immuunsysteem, cholesterol, de lever en nier- en testiskanker veroorzaken. Maar de langetermijngevolgen van te hoge PFAS-waarden zijn nog niet allemaal geweten.
De eisers vragen samen tot 28 miljoen euro, of 20.000 euro per persoon. Advocaat Geert Lenssens, die het collectief vertegenwoordigt, zegt aan VRT NWS dat het gaat om een ‘provisior bedrag’ of een voorschot op mogelijke kosten die er nog aan komen. Dit zou dienen als compensatie voor bijvoorbeeld saneringswerken of toekomstige gezondheidsklachten.
Wantrouwen blijft
In het verleden heeft 3M ook landbouwers uit de streek een compensatie toebedeeld. Maar ook zij zullen de gevolgen van het PFAS-schandaal nog jaren voelen. Koen Doggen van korteketenboerderij Moesland in Zwijndrecht moet nog steeds opboksen tegen het met PFAS besmeurde imago van de streek. Op zijn logo prijkt nu ook een zegel met de woorden ‘PFAS-vrij’, maar het wantrouwen bij vele potentiële kanten blijft.
Zich aansluiten bij de rechtszaak doet Doggen niet. “Dat wilde ik wel, maar deze procedure richt zich op particulieren, niet op bedrijven”, zegt hij. “En voor ons als individueel bedrijf is he theel moeilijk om een zaak aan te spannen tegen zo’n grote multinational. Er zijn een paar biobedrijven die hebben overwogen om collectief te procederen tegen 3M, maar dat is niet doorgegaan.”
“Het is niet meer zo erg als in het heetst van de PFAS-crisis, maar we hebben zwarte sneeuw gezien”, zegt hij. “We zijn een biologisch korteketenbedrijf dat volledig gebaseerd is op vertrouwen en zuiverheid. Zo weinig mogelijk externe inputs, vervuiling en chemie.”
Bodem vervuild, groenten niet
Wanneer Doggen ontdekte dat de bodem vervuild bleek, gingen hij en zijn bedrijf even door een existentiële crisis. Een test op de groenten zelf bleek echter hoopgevend: hoewel de bodem PFAS bevat, bleek er nul microgram aanwezig in de geteelde groenten. “Het was een opluchting dat we nog steeds achter onze producten konden staan”, zegt Doggen. “Maar de vraag bleef of we wel commerciële toekomst zouden hebben. Groentjes uit Zwijndrecht, krijgen we dat nog wel verkocht?”
Toch weigert Doggen de associatie met zijn gemeente te verbreken. “De slagzin van ons bedrijf luidt ‘Moesland: groentepakketten uit Zwijndrecht’. We hebben besloten die te houden omdat we transparant willen zijn naar onze klanten toe.”
Doggen besloot zijn levenswerk niet op te geven, gesterkt door het vertrouwen van vele klanten. Maar niet alle klanten behielden hun vertrouwen in het project. “Het eerste seizoen na de affaire hebben wij een zware terugval gehad in abonnees.”
“Na lange tijd hebben we weer nieuwe leden gevonden, maar het blijft drie keer moeilijker om een abonnement te verkopen dan voor de PFAS-crisis”, zegt Doggen. “Telkens weer moeten we uitleggen dat er niets mis is met onze groenten. Sommigen noemen ons het Tsjernobyl van Vlaanderen, terwijl ons concept net deel is van de oplossing. PFAS zit in pesticiden, en die gebruiken wij niet.“
Wij analyseren minstens één keer per jaar onze groenten en zetten de resultaten op onze website
“Wij analyseren minstens één keer per jaar onze groenten en zetten de resultaten op onze website. Dat maakt dat wij onze groenten kunnen aanprijzen als ‘PFAS-vrij’”, zegt Doggen. “Een deel van onze klanten zijn mensen die wantrouwig zijn om wat er in onze voedselketen circuleert. Zij weten dat er in Vlaanderen zo’n 2.000 PFAS-hotspots zijn, en dat er in tegenstelling tot melk, eieren, vis en vlees geen normen zijn voor groenten.”
Tachtig runderen onverkoopbaar
Groenten en fruit van landbouwbedrijven lijken voor alle duidelijkheid ook minder vatbaar voor PFAS. Het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen (FAVV) onderzocht in 2021 de aanwezigheid van PFAS in plantaardige en dierlijke landbouwproducten over heel Vlaanderen. Er werden geen PFAS gemeten in groenten en fruit, met uitzondering van een laag gehalte PFOA in één staal bloemkool. Voor dierlijke producten (vlees, melk, eieren) werden in een beperkt aantal stalen meetbare concentraties PFAS gevonden, maar alleen in producten van dieren die buiten lopen.
Het probleem is dus extra groot voor zij die handelen in zulke producten. Veehouders Geert Meersschaert en Kris Van Royen van Hoevevlees Saeftingherhof hebben een jaar lang niet één biefstuk mogen verkopen. Tachtig van hun witblauwrunderen blijven voorgoed onverkoopbaar, de dieren hebben bij het grazen in het natuurgebied Verdronken Land van Saeftinghe een te hoge dosis PFAS geconsumeerd.
Wanneer 3M een compensatie gaf aan 39 gedupeerde landbouwers, maakten Geert en Kris daar geen deel van uit. Hun bedrijf is “te ver” van de site, maar door PFAS-lozingen in het Scheldewater is het graasgebied in Saeftinghe net zo goed geïmpacteerd.
Organiseren tegen 3M is niet eenvoudig
Vandaag blijft de economische- en reputatieschade reëel. “In deze regio zitten we met vier veehouders en één schapenhouder in hetzelfde schuitje, twee Nederlanders en drie Belgen”, zegt Kris. “De Nederlanders hebben zich kunnen aansluiten bij een procedure die de Nederlandse staat heeft aangevat tegen 3M. Wij konden als Belgen niet aansluiten bij die Nederlandse procedure, en een procedure vanuit de Belgische staat is er niet."
Tachtig onverkoopbare runderen, ik moet u niet vertellen dat dit gaat om een gigantisch bedrag
“Tachtig onverkoopbare runderen, ik moet u niet vertellen dat dit gaat om een gigantisch bedrag”, zegt Van Royen. De veehoudster werkt nu samen met de Nederlandse Stichting Het Zeeuwse Landschap voor een nieuw verdienmodel, waarbij ze gecompenseerd wordt om haar onverkoopbare runderen de gewraakte zone verder te laten begrazen. “Die begrazing is nu eenmaal nodig, wil men voorkomen dat deze habitat overwoekerd wordt door riet. Dit gebied moet voldoen aan de Natura 2000-richtlijnen.”
De compensatie die men krijgt voor deze begrazing helpt, maar is niet vergelijkbaar met de misgelopen inkomsten nu de runderen niet meer kunnen worden geslacht. Bovendien moet er onderhandeld worden voor het stabiel houden van deze kudde, want de PFAS-runderen worden ouder, en elke aanvulling voor de kudde betekent een nieuw onverkoopbaar rund. “We zijn natuurlijk niet zo gek om nieuwe dieren er te laten grazen als we er geen compensatie voor krijgen”, zegt Van Royen.
Voor een buitenstaander lijkt het dat onze boerderij weer normaal kan functioneren, maar wat we intern hebben meegemaakt, dat ziet niemand
Heropbouwen
Na een jaar volledige stilstand hebben Meersschaert en Van Royen een doorstart gemaakt met een nieuwe kudde, die in tegenstelling tot de PFAS-dieren louter zones begrazen waar geen PFAS-vervuiling is vastgesteld. Toch merken de veehouders dat een deel van hun oude cliënteel wegblijft. “Onze merknaam en ons verdienmodel zijn in één klap weggevallen”, zegt Van Royen. “Dat moeten we allemaal opnieuw opbouwen. Voor een buitenstaander lijkt het dat onze boerderij weer normaal kan functioneren, maar wat we intern hebben meegemaakt, dat ziet niemand.”
Een precies overzicht van de economische en gezondheidsschade in de nasleep van dit PFAS-schandaal is anno 2026 nog steeds niet duidelijk. Eind dit jaar starten de afgravingen voor alle tuinen voor wie binnen een straal van vijf kilometer rond de site woont. Dat meldt VRT NWS.
Wat de procedure van Darkwater 3M betreft krijgen alle betrokken partijen nog tot donderdag de kans om hun argumenten te verdedigen in de rechtbank. Een uitspraak volgt normaal gezien binnen de eerstkomende vier weken, al kan dat bij een complexe zaak als deze ook langer duren.
Bron: Eigen berichtgeving / VRT NWS
Beeld: Teja De Prins
