Hoe boeren de Westhoek herstelden na de Eerste Wereldoorlog

Vanzelfsprekend is dat niet. “Je ziet het landschap: loopgraven, bunkers, granaattrechters, een hele puinhoop,… niet zo verschillend van wat we vandaag in Oekraïne en andere conflictgebieden zien. Spoorwegen, kanalen, afwateringssystemen vernield. Een hele uitdaging om herop te bouwen. En als die grond dan opgekuist is, - bommen, prikkeldraad enzovoort - hoe moet je die grond dan weer vruchtbaar maken? En wat met de verzuring?”

Als klap op de vuurpijl heeft het landschap jarenlang gemarineerd in zeewater. In oktober 1914 heeft het Belgische leger de polders tussen Nieuwpoort en Diksmuide onder water gezet om de opmars van het Duitse leger te stoppen.

Tot slot zijn tijdens de oorlog vele dieren gedood. “Van de rundveestapel bleef minder dan de helft nog over. Van de varkensstapel nog een derde. De paarden: nog minder. Geconfisqueerd, opgegeten, enzovoort.”

Het land en de veestapel herstellen, zou in diverse regio’s een zware opgave blijken. “Maar het moest. Niet alleen voor de boeren, maar voor de hele bevolking. Vier jaar lang werd voedsel gedomineerd door hoge prijzen en zwarte markten. Wilde de politiek de bevolking meekrijgen in het naoorlogs verhaal van heropbouw, dan waren Belgische voeding, Belgisch vlees en zuivelproducten heel belangrijk.”

De nieuwe Far West

Voor die heropbouw was kennis en mankracht nodig. Landbouwers die het oorlogsgeweld ontvlucht waren richting Noord-Frankrijk, keerden spontaan terug. “Je kan de situatie van toen bijna vergelijken met de Far West. Europese migranten die een gebied intrekken waar er niets is. Waar je zelf je huis moet bouwen en moet zien te overleven van het land. Zonder winkels, zonder markten. Geen overheid, maar mensen die alles zelf moeten organiseren”, zegt Segers.

Die spontane hervestiging in de Westhoek gebeurde sneller dan verwacht. “Hoewel de overheid allerhande plannen had om het landschap te herstellen, werden ze voorbijgestoken door de boeren.”

Segers toont een foto van een ‘barakkendorp’. Een tijdelijk onderkomen voor de boeren tijdens het heropbouwen van de streek. “Wat ik als voedselhistoricus het interessantst vind aan dit beeld zijn niet de barakken, maar de aardappelvelden waarmee ze omringd zijn. Die waren heel belangrijk, want in die eerste maanden moest men zelf voedsel produceren om te overleven.”

En zo ging het werk verder. Opnieuw zaaien, opnieuw planten. Opnieuw leven. “Dat de heropbouw van de Westhoek in heel grote mate door de landbouwers zelf is gerealiseerd, kwam niet louter omdat ze hier als eerste aanbeland waren, maar ook omdat zij er de kennis voor hadden.”

Hoe moest het nieuwe West-Vlaanderen eruit zien?

Een fundamentele vraag was hoe ver men moest gaan in het herstel van het oude landschap. Louter herstel naar het oude leek wenselijk, maar tegelijk bood de vernieling een kans om op vele niveaus opnieuw te beginnen, met een meer logische ruimtelijke indeling, nieuwe faciliteiten enzovoort.

“Maar dit moest ook worden afgewogen tegen de juridische en eigendomsgrenzen binnen een dorp”, zegt Segers. “Bovendien waren er de sociale en emotionele grenzen. Misschien was er wel een boerderij die via een ruilverkaveling 300 meter verderop zou kunnen worden heropgebouwd, en zo efficiënter functioneren. Maar dat was niet altijd verzoenbaar met de wens van de eigenaars om het erf op dezelfde plek te laten staan, waar het vele generaties stond. In praktijk werden heel vaak compromissen gesloten tussen modernisering, juridische en emotioneel-culturele overwegingen. De façades van de boerderijen leken hun traditionele, vooroorlogse zelf. Maar binnen de stallen en het bedrijfsgedeelte zag je vernieuwing.”

Er leefden nieuwe ideeën rond hygiëne, mestafvoer enzovoort. Ook die ideeën raakten niet zomaar ingeburgerd. “Daaruit bleek het belang van intermediairs om het cement te spelen tussen de nieuwe overheidsdiensten, de wetenschappers, de landbouworganisaties en andere actoren.”

Wat kunnen we hieruit leren?

Segers maakt de link met vandaag, want ook nu moet het landbouwlandschap grondig worden heringedeeld. En dit kan volgens hem enkel met een goede samenwerking. “We bouwen graag voort op de wetenschappelijke kennis, maar er bestaat ook iets wat we de 'tacit knowledge' noemen. Kennis die boeren hebben, maar die nooit is neergeschreven. Ook die is waardevol. En daarnaast heb je mensen nodig die de beleidsdoelen kunnen vertalen naar de beleidspraktijk, en die de problemen die ze vernemen vanuit de praktijk op hun beurt vertalen naar het beleid.”