Inkomen van Vlaamse boer blijft huilen met de pet op

De dramatische daling (-19%) van het landbouwinkomen in 2014 is een jaar later nog niet verteerd. Van enig herstel is helemaal geen sprake want Boerenbond berekende ter gelegenheid van zijn Nazomerontmoeting dat het landbouwinkomen één procent verder achteruitboert. Daarmee wordt bevestigd wat land- en tuinbouwers al maanden voelen: ondanks gedaalde kosten verdienen ze hun boterham niet omdat de prijzen van de meeste landbouwproducten zwaar onder druk staan. Het risico dat ze nemen als ondernemer wordt niet vergoed want de gemiddelde werknemer in Vlaanderen heeft een veel hoger loon. Twee lichtpuntjes in een verder donker landbouwjaar: dankzij het Belgisch ketenoverleg krijgen varkens- en melkveehouders een toeslag die het ergste financiële leed wat kan verzachten en voor de lange termijn komen oplossingen in beeld die voor deze crisis ondenkbaar waren.

Traditiegetrouw raamt Boerenbond eind september het inkomen van de ‘Vlaamse boerderij’. De globale omzet van de Vlaamse land- en tuinbouw, waarbij alle plantaardige en dierlijke sectoren in rekening gebracht worden, daalde in de eerste acht maanden van 2015 met twee procent ten opzichte van dezelfde periode in 2014. Deze daling is het resultaat van een stijging van de omzet in de plantaardige productie met 13 procent en een daling van de omzet in de dierlijke productie met 10 procent. En laat nu vooral die laatste zo belangrijk zijn voor het inkomen van de denkbeeldige ‘Vlaamse boerderij’. “In de veehouderij wordt 60 procent van de totale omzet gerealiseerd”, brengt Boerenbondvoorzitter Piet Vanthemsche in herinnering.

Omzet is één iets, maar wat schiet daar na aftrek van kosten nog van over? Zo’n 753 miljoen euro voor de 36.357 voltijdse arbeidskrachten die actief zijn in de Vlaamse land- en tuinbouw, leert het gecijfer van Boerenbond. In 2015 namen de kosten voor veevoeder, energie (uitgezonderd elektriciteit) en meststoffen verder af. Dankzij de lagere ziektedruk in de gewassen daalden ook de kosten voor gewasbescherming zodat Boerenbond de daling van de directe kosten op vier procent raamt.

Economisch adviseur François Huyghe houdt behalve met de directe kosten ook rekening met afschrijvingen, uitgekeerde subsidies, aan productie gebonden belastingen, betaalde pachten en betaalde intresten op het bedrijfskapitaal. Evenmin is uit het oog verloren dat de melkveehouderij 20 miljoen euro boete voor overproductie in het laatste quotumjaar verschuldigd is en de inkomenssteun aan landbouw met twee procent verminderde door de hervorming van het Europees landbouwbeleid. De uitkomst van de complexe rekenoefening voor 2015, 753 miljoen euro, ligt 33 procent onder het gemiddelde van de referentieperiode 2003-2007. Ten opzichte van een extreem slecht 2014 (-19% in vergelijking met 2013) gaat het Vlaamse landbouwinkomen er nog een procentje op achteruit.

Door de verdere daling van het aantal tewerkgestelden in de sector (-2% tot omgerekend naar VTE 36.357 personen) betekent dit een stabilisatie van het inkomen per capita. Toch is het schrikken wanneer je het gemiddelde inkomen per voltijds tewerkgestelde arbeidskracht in land- en tuinbouw, geschat op 20.704 euro in 2015, vergelijkt met dat van een loon- of weddetrekkende in Vlaanderen. Het verschil bedraagt 53 procent en je kan wel raden in wiens nadeel. “Niet alleen is het gemiddelde landbouwinkomen maar half zo groot, het schommelt ook veel meer. De volatiliteit van de prijzen en de gevolgen daarvan voor het inkomen van landbouwers is één van de grote problemen waar we mee worstelen”, bekent Piet Vanthemsche.

De crisis blijft voelbaar op elk bedrijf en dat wordt nu bevestigd door de cijfers. Het feit dat Rusland in juni de handelsboycot verlengd heeft, voorspelt volgens Boerenbond weinig goeds voor de nabije toekomst. Toen Rusland in augustus 2014 de boycot afkondigde, verstoorde dat de landbouwmarkten enorm en dat laat nu nog altijd sporen na, vooral in de zuivel- en varkenssector. “De factuur van de politieke crisis wordt geïncasseerd door onze landbouwers”, zegt een gefrustreerde voorzitter van Boerenbond. “Men spreekt van overproductie, maar als je tweede grootste afzetmarkt wegvalt, is overproductie dan het probleem of vraaguitval?” Wat het ook mogen wezen, de crisis snijdt zo diep en het boerenprotest in Brussel barstte van zoveel frustratie dat Vanthemsche de straffe uitspraak doet dat ons landbouwmodel op het spel staat. Duidelijker kan het volgens het boegbeeld van de Vlaamse boeren niet meer worden dat oplossingen nodig zijn voor de extreme volatiliteit van de landbouwprijzen.

De antwoorden die het Belgisch Ketenoverleg formuleerde op de crisis overtuigen meer dan de zak geld die de Europese Commissie met weinig visie verstrekt. Vanthemsche, ook voorzitter van het overleg binnen de agrovoedingsindustrie in ons land, licht toe dat alle ketenpartners akkoord gingen met een toeslag voor varkens- en melkveehouders. Bij Boerenbond hebben ze er lang hun hoofd over gebroken of die inkomenstoeslag, “een one-shot-maatregel”, meegeteld moest worden in het Vlaamse landbouwinkomen. Uiteindelijk is beslist om dat wel te doen en dat maakt een groot verschil uit. Door de 56,7 miljoen euro die bestemd is voor Vlaamse melkvee- en varkenshouders mee in rekening te brengen, buigt het inkomensverlies van één procent om in een inkomensstijging van 6,4 procent. Daarmee mildert het akkoord in de schoot van het Ketenoverleg, zij het in beperkte mate, de gevolgen van de slechte prijsvorming. Gelet op de belangrijke impact van die toeslag op het Vlaams landbouwinkomen komen we daar in een nieuw artikel op terug.

In zijn speech tijdens het netwerkmoment dat volgde op de persvoorstelling van de inkomensraming stelde Piet Vanthemsche een drieluik voor als oplossing. Interprofessionele afspraken binnen de keten is het eerste spoor waarop hij wil werken. Op de korte termijn heeft dat reeds de hierboven vermelde toeslag aan melkvee- en varkenshouderij opgeleverd, voor de lange termijn wordt gewerkt aan een stabiliseringsmechanisme zodat nieuwe crises meer structureel aangepakt kunnen worden. Bij gebrek aan een sterk Europees marktbeleid of een risicobeheer dat meer doet dan ad hoc ingrijpen bij de grootste catastrofes neemt de keten dus zelf het heft in handen.

Neemt niet weg dat de landbouwers ook op Europa rekenen en Vanthemsche luidop nadenkt over een betere aanwending van de Europese inkomenssteun aan landbouw. “Europa vult haar kernactiviteit van marktstabilisatie zeer beperkt in. Het vangnet doet het absolute minimum, optreden in geval van catastrofes. De nood aan risicobeheer is evenwel vele malen groter. Europa pompt jaarlijks 41 miljard euro in de sector als rechtstreekse inkomenssteun. Alleen in Vlaanderen gaat het om een bedrag van 255 miljoen euro, een belangrijkse som geld die als een ‘stootkussen’ in geval van crisis zou kunnen fungeren op voorwaarde dat de EU-subsidies gebruikt worden om een laagconjunctuur te bufferen. Vandaag worden in goede en kwade tijden dezelfde bedragen als inkomenssteun uitgekeerd.”

De voorzitter van Boerenbond beseft dat hij hiermee een moeilijke discussie aangaat, ook op het niveau van de vakorganisaties want elke aanpassing aan de subsidies uit de eerste pijler kent zowel winnaars als verliezers. Wat Vanthemsche overtuigt om door te zetten, ook met het stabiliseringsmechanisme op Belgisch niveau, is de enorme impact die prijsvolatiliteit op de landbouwsector heeft. Al tweemaal hebben de hevig schommelende prijzen de landbouwsector doen smeken om een ‘éénmalige toeslag’. Piet Vanthemsche hoopt dat zo’n toeslag volgend jaar niet opnieuw nodig zal blijken. Van één ding is hij zeker, dat de Vlaamse boeren en tuinders binnen een evenwichtige voedselketen en een gecorrigeerde landbouwmarkt hun mannetje kunnen staan.

Meer weten over het Vlaams landbouwinkomen? Hou de komende dagen VILT.be in de gaten.