"Stilstand en kapitaalverlies": ILVO ziet systeemfouten in beleid rond oude hoeves
nieuwsHet huidige beleidskader rond zonevreemde functiewijzigingen biedt onvoldoende houvast en loopt vast tussen ‘te streng’ en ‘te soepel’. Dat stelt ILVO in een nieuw rapport waarmee de onderzoeksinstelling het publieke debat over landbouwhoeves wil onderbouwen. “We zien dat de huidige verstrengingen enkel leiden tot stilstand en kapitaaldevaluatie. Agrarisch hergebruik wordt er zelden door gerealiseerd”, zeggen onderzoekers Anna Verhoeve en Elke Vanempten.
Dat debat over zonevreemde functiewijzigingen is inderdaad in volle gang. In oktober legde N-VA nog een conceptnota op tafel voor nieuwe regelgeving over de ‘fermettisering’ van het Vlaamse landbouwlandschap. En komende woensdag vindt er een hoorzitting plaats in de Commissie Landbouw van het Vlaams parlement over het onderwerp.
20.000 vrijgekomen hoeves
In de aanloop naar die hoorzitting brengt het Instituut voor Landbouw-, Visserij- en Voedingsonderzoek (ILVO) een nieuw rapport naar buiten om het debat “met onderzoek en inzichten te onderbouwen”. Volgens de onderzoekers hebben meer dan 20.000 hoeves en agrarische sites de voorbije decennia hun oorspronkelijke landbouwfunctie verloren. Tegelijk stellen ze vast dat startende landbouwers steeds moeilijker een geschikte en betaalbare plek vinden om hun bedrijf uit te bouwen.
Verhoeve en Vanempten spreken van “een sluipende evolutie die het resultaat is van samenlopende ontwikkelingen”. “Landbouwbedrijven stoppen vandaag sneller dan dat er nieuwe starten, landbouwsites komen vrij, en kapitaalkrachtige niet-landbouwers hebben op de vastgoedmarkt vaak een sterkere positie dan landbouwers. Tegelijk heeft de Vlaamse regelgeving via uitzonderings- en overgangsbepalingen zonevreemd gebruik juridisch mogelijk gemaakt”, duiden ze.
Kwart van Vlaamse landbouwgrond wordt niet door landbouw gebruikt
11 september 2025Sluipende verstedelijking op platteland
Dat zorgde stap voor stap voor een sluipende verstedelijking van de landbouwruimte. Want vaak gaan functiewijzigingen als wonen of recreatie gepaard met bijkomende verharding, tuininrichting en privaat gebruik van omliggende landbouwgrond. “Gemiddeld wordt ongeveer 30 procent van de agrarisch bestemde ruimte vandaag niet meer gebruikt door professionele landbouwers”, aldus Verhoeve. Dat fenomeen duikt volgens haar zelfs op in de meest rurale Vlaamse gemeenten.
Dat heeft impact op landbouw door een toenemende economische, ruimtelijke en sociale druk. Die druk vertaalt zich hoofdzakelijk in concurrentie op de vastgoedmarkt, stijgende prijzen, structureel verlies aan landbouwgrond en verdere versnippering van percelen. Wat de leefbaarheid van landbouw onder druk zet en conflicten of hinder in de omgang met nieuwe plattelandsbewoners, zo beschrijven de onderzoekers.
Beleidsversoepelingen en -verstrengingen
“Het wettelijk kader heeft onbedoeld bijgedragen aan die structurele verstedelijkingsdynamiek in de landbouwruimte. Via diverse uitzonderings- en overgangsbepalingen heeft de Vlaamse regering de wettelijke mogelijkheden gecreëerd voor zonevreemd gebruik en eigendom van agrarische sites”, legt Verhoeve uit.
Ondertussen zijn er recente beleidsverstrengingen die deze trend proberen af te remmen, maar die hebben niet het gewenste effect. “Een verbod op zonevreemde functies leidt enkel tot stilstand en kapitaaldevaluatie, terwijl agrarisch hergebruik er zelden wordt door gerealiseerd”, klinkt het. De ILVO-onderzoekers menen dat er systeemfouten zijn die ervoor zorgen dat het huidige beleidskader onvoldoende houvast biedt. “Het loopt vast tussen te streng en te soepel.”
De kern van het probleem ligt in het ontbreken van een beleidsmatig antwoord op de blijvende uitstroom van landbouwsites
Fundamentele vraag blijft onbeantwoord
Het aantal stoppers is groter dan het aantal starters. Zelfs bij een optimale doorstroming blijft er dus een overtal aan vrijgekomen hoeves. “De beleidsvraag moet dus niet alleen gaan over betere matching van stoppers en starters. Fundamenteel gaat het over hoe Vlaanderen omgaat met een blijvende voorraad vrijgekomen landbouwpatrimonium”, aldus Verhoeve en Vanempten. Als op die laatste vraag geen antwoord komt, ontstaat er een spanningsveld.
“Correcties binnen het ene spoor, bijvoorbeeld een strengere advisering, leggen andere systeemfouten dus juist scherper bloot”, luidt de analyse van ILVO. “De kern van het probleem ligt dus niet in het al dan niet toelaten van zonevreemde functies op zich, maar in het ontbreken van een beleidsmatig antwoord op de blijvende uitstroom van landbouwsites. De vraag naar valorisatie van vrijgekomen hoeves verdwijnt niet bij strengere regelgeving, zij wordt net urgenter.”
Beleidskader rond drie principes
Het antwoord ligt in de ogen van de onderzoekers dan ook niet in een verstrenging of een versoepeling van het beleidskader. “We moeten komen tot een samenhangend ruimtelijk en landbouwkundig beleidskader dat gebiedsgericht richting geeft aan een duurzaam hergebruik van eigendommen in de landbouwruimte”, aldus ILVO. De uitgangspunten daarbij moeten zijn: het versterken van toekomstperspectieven voor jonge landbouwers en starters, het vrijwaren van de open ruimte als belangrijke klimaatbuffer en het actief inzetten van zonevreemd hergebruik om maatschappelijke doelen te bereiken.
Naast een analyse van het probleem schuiven de onderzoekers ook vijf concrete beleidsadviezen en een reeks debatwaardige vragen naar voor. Die draaien rond een aantal principes. Zo is agrarisch hergebruik prioritair waar het zinvol is. Zonevreemd gebruik kan enkel waar de locatie het toelaat en als er geen extra grondinname bij komt kijken. Tot slot moeten sloop en ontharding ook erkend en ondersteund worden als reële opties omdat dit volgens de onderzoekers in bepaalde contexten de meeste kansen biedt voor herstel en ontsnippering van de open ruimte.
Beleidsadvies zonevreemde functiewijzigingen
Beeld: ILVO - Jonathan Clerckx
