Hoe kunnen we vlinders terug naar Vlaanderen halen?

Waar zijn onze vlinders heen? En wat kunnen we doen om ze terug te halen? Daarover gaat het boek 'Dagvlinders in Vlaanderen: Nieuwe kennis voor betere actie', van het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) en Natuurpunt, uitgegeven door LannooCampus. In Vlaanderen zijn 19 van de 67 inheemse dagvlindersoorten (28%) verdwenen en 25 soorten (37%) zijn in min of meerdere mate bedreigd.

Het boek is een schoolvoorbeeld van een zogeheten citizen science project. Het is gebaseerd op waarnemingen van meer dan 3.900 mensen, die meer dan 780.000 verspreidingsgegevens van vlinders hebben bijgedragen. Op basis van deze massa gegevens hebben de auteurs van het boek wetenschappelijke analyses kunnen maken over de toestand van de vlinders in Vlaanderen. Die ziet er niet rooskleurig uit: hun achteruitgang is zorgwekkend en ernstiger dan in de meeste EU-lidstaten, zo blijkt uit de nieuwe statistieken, kaarten en trends.

Het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek, de dienst Studie van Natuurpunt en de onderzoeksgroep van professor Van Dyck (UCL) voeren al jaren samen onderzoek naar vlinders. Met dit boek wilden de auteurs – Dirk Maes (INBO), Wouter Vanreusel (Natuurpunt) en Hans Van Dyck (UCL) – niet alleen de trends documenteren, maar ook de oorzaken beter begrijpen om gepaste acties voor te stellen. Het resultaat van die samenwerking is een rijkelijk geïllustreerd boek dat veel kennis en nieuwe inzichten op een toegankelijke manier presenteert, samen met verhalen en ervaringen van vrijwilligers en professionele natuurbeschermers van de Westhoek tot Voeren.

Vlinders vormen een barometer voor de natuur. Het zijn erg gevoelige organismen die snel reageren op milieuveranderingen. Gaat het slecht met de dagvlinders, dan is de natuur er ook vaak belabberd aan toe. Als fragiele zonnekloppers zijn ze ook erg gevoelig voor klimaatverandering. Ook politiek leeft hun signaalfunctie. In november 2012 keurde het Vlaams parlement unaniem een resolutie goed “betreffende het nemen van maatregelen ter bevordering van vlinders”.

Naast de evolutie van de verspreiding van vlinders in Vlaanderen hebben de auteurs wetenschappelijke kennis uit heel Europa vertaald naar de situatie hier. Die kennis vormt de basis voor de aanbevelingen over geschikte maatregelen om het landschap beter in te richten voor vlinders. Overheid en verenigingen doen weliswaar al veel om de natuur te beschermen, maar bijkomende maatregelen dringen zich volgens het boek op. De auteurs pleiten voor het opstellen van een doordacht actieplan om de situatie tegen 2020 beduidend te verbeteren. Het laatste hoofdstuk van het boek stelt 36 concrete acties voor met betrekking tot het natuur- en milieubeleid, onderzoek, educatie en communicatie.

Natuurreservaten oprichten en gepast beheren blijft erg belangrijk, zo leren we, maar is alleen niet voldoende om het tij te keren voor vlinders. Vooral verspreide natuurelementen zoals bloemrijke bermen, brede heggen en houtkanten in het Vlaamse landschap blijken erg belangrijk voor deze kleurrijke insecten.

Net als bijen, hebben dagvlinders nood aan veel wilde bloemen om zich met nectar te voeden. Het nectaraanbod is in ons landschap echter sterk afgenomen. Geschikt beheer van individuele percelen binnen en buiten natuur- en bosgebied is belangrijk, maar er is volgens de auteurs nood aan een landschappelijke aanpak. Individuele natuurgebieden liggen nog vaak geïsoleerd. In lijn met het Europees natuurbeleid dient gewerkt te worden aan een groene infrastructuur in het Vlaamse landschap.

Een verbetering van de basisnatuurkwaliteit van het landschap vergt een innovatieve aanpak samen met verschillende landgebruikers. Het boek bespreekt uitgebreid nieuwe kansen voor dagvlinders op industrieterreinen, in de stad, in tuinen, in landbouwgebied of op bermen langs wegen. Hoe beheerders van natuur- en bosgebieden hun beheer kunnen afstemmen, krijgt ook veel aandacht.

Vanaf 25 juni is het boek beschikbaar via de winkel van Natuurpunt of in de betere boekenzaak.