Activisten en BV’s willen natuur erkennen als rechtspersoon, maar is dat verstandig?

De Europese burgeractie Rights for Nature wordt gedragen door allerhande natuurverenigingen, waaronder Vogelbescherming Vlaanderen. Met de steun van BV’s zoals Jacotte Brokken, Jonas Geirnaert, Dieter Coppens en anderen wil men een miljoen handtekeningen verzamelen om rechtspersoonlijkheid te schenken aan ecosystemen.

Wat is rechtspersoonlijkheid?

Drager zijn van rechten en plichten behoort toe aan elke mens, als natuurlijk persoon. Maar de status van rechtspersoon, een juridische fictie, is in eerste instantie voor bedrijven en verenigingen gecreëerd. “Het creëren van een rechtspersoon is bedoeld om vermogens af te scheiden van die van de natuurlijke personen erachter”, zegt De Bois. “Zo vermijd je bijvoorbeeld dat wanneer je bedrijf failliet gaat, men ook de wagen van je partner in beslag zou nemen.”

Rechtspersoonlijkheid is dus ontstaan vanuit een bekommernis om eigendomsrecht. “Vervolgens is daar ook (strafrechtelijke) aansprakelijkheid aan toegevoegd”, zegt De Bois. Bedrijven kunnen bijvoorbeeld net als mensen milieumisdrijven begaan, en daarvoor worden bestraft. Verder moet een rechtspersoon ook belastingen betalen. Zal de natuur dat dus ook moeten doen?”

Gras afrijden kan strafbaar worden

Deze vraag is slechts één van de vele implicaties waaruit blijkt dat dit een kunstmatige constructie is Een kleuter die margrietjes plukt voor zijn mama, zou in principe een diefstal begaan. Wie het gras afrijdt zou zich mogelijk schuldig maken aan verminking. “Het blijft een juridische fictie die door mensen moet worden georganiseerd en bestuurd. Het volstaat dat je één gek aan het hoofd zet van ‘de natuur’, en je zal een zéér onverkwikkelijk gedrocht creëren”, zegt De Bois.

De implicaties werken ook in de omgekeerde richting, want naast rechten heeft een rechtspersoon plichten. Zou men dan het recht hebben om de rechtspersoon natuur te dagvaarden als die je persoonlijke schade berokkent, bijvoorbeeld hagelschade of een omgevallen boom? Dit opzet herinnert De Bois aan een eerdere discussie om dieren rechtspersoonlijkheid te verlenen. “Als een hond je bijt, zal je die hond dan aansprakelijk stellen of het baasje?”

“Ik ben geen fan van dit soort symboolingrepen”, zegt De Bois. “Ons juridisch systeem is een sociale constructie. De verantwoordelijkheden en rechten die daarbij horen moeten door mensen worden gedragen, geïnterpreteerd en geëvalueerd, en niet door fictieve concepten. Het is een sympathiek voorstel, maar het moet juridisch heel goed onderzocht worden.”

Wie zal 'de natuur' vertegenwoordigen?

Een andere belangrijke vraag is wie ‘de natuur’ als rechtspersoon zal vertegenwoordigen, en hoeveel publieke middelen daaraan zullen worden gespendeerd. “De natuur as such kan niet optreden, dus er moet een organisatiestructuur worden opgezet die het mandaat krijgt om de natuur juridisch te vertegenwoordigen en te beheren”, zegt De Bois. “Dat zou een vereniging of vennootschap kunnen zijn, met de nodige statuten.”

Toch zijn er landen die daadwerkelijk de natuur erkennen als rechtspersoon. “Dit doet men nu al in Nieuw-Zeeland, al kan je dat land juridisch en ecologisch niet vergelijken met België”, zegt De Bois. “Positief aan dit concept is dat het toestaat om ecologische belangen niet louter vanuit een menselijk perspectief af te wegen, maar vanuit de natuur zelf te verrekenen. Ik vraag me echter wel af of dit geen extra belemmerende factor wordt binnen de Vlaamse vergunningverlening, die men net nu wil vereenvoudigen. Wat zal het geven als de natuur als rechtspersoon plots beroep kan aantekenen tegen allerhande vergunningen? Dat is een belangrijke overweging.”

Voedingsbodem voor procedures

“De huidige beschermingsstatuten voor lucht, water, bodem, fauna en flora enzovoort moeten doordacht worden toegepast, ze zorgen er bovendien voor dat we ecologische belangen kunnen afwegen tegenover andere maatschappelijke belangen, zoals tewerkstelling of betaalbaar wonen”, zegt De Bois. “Dat moeten we net koesteren. Als je die beleidsruimte wegknipt door op een heel eenzijdige en rigide manier met samenloop van rechten om te gaan, dan vrees ik dat we onszelf snel gaan vastrijden. Men zou bijvoorbeeld in tijden van oorlog kunnen dwarsliggen als men bomen wil kappen om de opmars van de vijand te stuiten. Het zou ook een gevaar betekenen voor het voortbestaan van alle landbouwactiviteiten. Lokale en biologische landbouwers worden nu al vaak in een hoekje geduwd waar ze niet in thuishoren.”

Hoe dan ook zou rechtspersoonlijkheid voor de natuur alleen haalbaar zijn indien de term volledig wordt uitgehold. “Het zou gaan om een rechtspersoonlijkheid zonder aansprakelijkheid, zonder fiscale verplichtingen, enzovoort”, zegt De Bois. “Vakbonden hebben in België bijvoorbeeld geen volwaardige rechtspersoonlijkheid om het stakingsrecht te beschermen. Maar we zouden het wel doen voor de natuur? Dat gaat er bij mij moeilijk in. Een uitgeholde vorm van rechtspersoonlijkheid zie ik enkel nog dienen in functie van een absoluut initiatiefrecht om procedures aan te spannen. En laten we nu net die juridische verharding vandaag een beetje willen temperen. Ik zie meer heil in het consequent en zorgvuldig toepassen van de bestaande beschermingsstatuten en instrumenten die we vandaag al kennen of uitproberen , zoals omgevingsbemiddeling. Dat laatste impliceert dat mensen weer met elkaar gaan praten over waarom natuur belangrijk is voor ons. Een aanrader!”