Omslag naar plantaardige voeding verloopt moeizaam in supermarkten

Supermarkten laten nog kansen liggen om hun klimaatdoelstellingen te behalen. Dat blijkt uit het nieuwe rapport ‘Superlist Environment Belgium 2026’ van Questionmark, een denktank die zich inzet voor een gezonder, duurzamer en eerlijker voedselsysteem. Zo staan er tegenover elke plantaardige aanbieding negen promoties voor vlees of zuivel en wordt drie vierde van de bereide vleeswaren aangeboden in ‘large’ tot ‘extra large’ porties, wat aanzet tot overconsumptie. “Ook bevat slechts zes procent van de kant-en-klaarmaaltijden in de winkelrekken geen dierlijke ingrediënten”, aldus het rapport. “Supermarkten blijven consumenten actief stimuleren tot eetgewoontes met veel vlees en zuivel. De cijfers verschillen nauwelijks van de vorige Superlijst België in 2022.”

Het rapport kwam er dit jaar in samenwerking met Rikolto en met steun van van onder meer Testaankoop en Bond Beter Leefmilieu. Rikolto wijst erop dat supermarkten als machtige spelers in het voedselsysteem nochtans een belangrijke rol spelen in de eiwitshift, waarbij consumenten worden aangemoedigd om meer plantaardige en minder dierlijke eiwitten te eten. “Zij kunnen hun klanten via hun assortiment, promoties, winkelomgeving en (prijs)beleid de beste keuzes aanbieden en tegelijk kunnen zij met hun inkoopbeleid boeren sturen in verduurzaming van de landbouw”, klinkt het.

In 2020 ondertekenden alle supermarkten nochtans de Vlaamse “Green Deal Eiwitshift op ons bord”, met als doel de consumptie van plantaardige eiwitten tegen 2030 naar 60 procent te brengen. Maar die doelstelling dreigt niet te worden gehaald. Alle supermarkten behalve Aldi nemen de eiwittransitie ook op in hun kernstrategie.

Maar hoe ver hun vooruitgang hierrond is, valt moeilijk te vergelijken. Enerzijds wordt gerapporteerd dat elke supermarkt een andere methode gebruikt om de verhouding tussen dierlijke en plantaardige eiwitten te berekenen, anderzijds ontbreken voor sommige doelstellingen gegevens om de vooruitgang te beoordelen. "Daardoor is het niet altijd duidelijk of de supermarkt op koers ligt", luidt het.

Voorzichtige stappen volstaan niet

Om de eiwittransitie te versnellen, moeten supermarkten volgens het rapport plantaardige producten meer stimuleren via hun assortiment, promoties en gerichte nudges (een techniek die consumenten richting gewenst gedrag stuurt, red.) “Daarin zijn enkele hoopgevende praktijken te zien”, aldus Rikolto. Zo hanteert Lidl voor bepaalde plantaardige alternatieven dezelfde prijs als voor hun dierlijke tegenhanger en plaatst de supermarkt plantaardige alternatieven naast dierlijke producten in het schap. Lidl, Colruyt en Delhaize zetten daarnaast in op hybride producten, waarin dierlijke en plantaardige ingrediënten worden gecombineerd.

Opvallend is ook de stijging van promo’s op plantaardige producten bij Colruyt. Binnen de eiwitrijke promo’s is nu bijna 25 procent plantaardig tegenover 75 procent promo’s met vlees of zuivel. In 2022 was dat slechts vijf procent plantaardige promo’s. Bij de andere supermarkten vlot de vooruitgang nauwelijks en zijn negen op de tien promoties nog altijd dierlijk.

“Maar ondanks deze kleine stappen worden de strategieën niet overal op structurele manier toegepast en zijn ze onvoldoende gericht op consumenten die niet al actief op zoek zijn naar een meer plantaardig voedingspatroon”, concludeert het rapport.

Nauwelijks verder dan het minimum voor duurzame inkoop

Belgische supermarkten kunnen ook een belangrijke rol spelen in de omschakeling naar duurzamere landbouw. Door strenge duurzaamheidscriteria op te nemen in aankoopovereenkomsten kunnen retailers hogere milieunormen opleggen, en er tegelijk voor zorgen dat leveranciers correct worden vergoed voor milieuvriendelijkere productiemethoden. Dat is volgens het rapport vooral belangrijk voor risicogrondstoffen zoals palmolie, cacao en soja, die in de voedingssector belangrijke oorzaken zijn van ontbossing en CO₂-uitstoot.

Volgens het rapport gaan de onderzochte ketens daarin echter zelden verder dan de wettelijke minimumvereisten. Zo engageren ze zich om risicogrondstoffen zoals soja, palmolie en cacao aan te kopen zonder bij te dragen aan ontbossing, maar blijven er tekortkomingen op het vlak van transparantie en handhaving.

Ook in het assortiment is het beeld gemengd. Hoewel er enkele verbeteringen zijn, stelt het rapport tegenover 2022 ook achteruitgang vast. Zo gaat Lidl erop achteruit in hun zuivelassortiment met milieucertificeringen, verkoopt Colruyt geen biologisch vlees meer en heeft Aldi geen biologische appels meer in het assortiment. Delhaize scoort volgens het onderzoek dan weer het best op transparantie over de herkomst, certificering en teelt- en transportmethoden van zijn producten.

Oproep aan supermarkten en overheid

Charlotte Linnebank, directeur van denktank Questionmark, ziet concrete stappen maar vindt dat ze nog te versnipperd zijn. “Deze acties zijn een mooi begin, maar voor een echte doorbraak is meer samenhang nodig. We moedigen supermarkten aan om de regie te nemen over hun volledige verkoopstrategie. De transitie hoort in de schappen zichtbaar te zijn, niet alleen in jaarverslagen.”

Jelle Goossens van Rikolto ziet daarnaast een rol voor de overheid. “De overheid moet voor eenvormige regels zorgen zodat alle supermarkten dezelfde richting uitgaan: minder vlees promoten en meer plantaardige en hybride producten verkopen. Zo worden koplopers niet afgestraft en krijgen producenten en landbouwers de zekerheid om mee om te schakelen.”