Fermettisering onder vuur: Landbouworganisaties pleiten voor coherenter kader voor vrijgekomen hoeves

Tijdens een eerste hoorzitting in de Commissie Landbouw van het Vlaams parlement mocht het middenveld zijn visie geven op wat ondertussen de fermettisering van ons platteland wordt genoemd. Daarbij worden hoeves van stoppende landbouwers opgekocht door niet-landbouwers en omgevormd tot luxewoningen of zonevreemde bedrijven. Over twee weken mogen de betrokken overheidsinstanties hun kijk op de materie aan de parlementsleden overmaken.  

Al ruim tien jaar daalt het aantal landbouwbedrijven in Vlaanderen met ongeveer 1,3 procent per jaar. Die vrijgekomen agrarische sites zijn enorm populair bij niet-landbouwers. Dat dit ook druk zet op het landbouwareaal in Vlaanderen, is geen geheim. Zowel Boerenbond, Groene Kring  als ABS zien dat als een bedreiging van onze lokale voedselvoorziening. Bovendien worden landbouwers steeds vaker geconfronteerd met procedures die worden aangespannen door niet-landbouwers tegen landbouwbedrijven in de omgeving, bijvoorbeeld voor geur- of lawaaihinder.

Strikt kader voor functiewijzigingen

Is er onvoldoende landbouwpotentieel en is de grond maximaal gevrijwaard, dan kan een zonevreemde functiewijziging, maar daar is volgens Ceyssens een strikter kader voor nodig dat wat er vandaag is. Dat strikter kader moet betere, heldere en duidelijke criteria omvatten over zonevreemde functiewijzigingen. “We merken te vaak dat niet-landbouwers beroepen aantekenen tegen vergunningen voor activiteiten die thuishoren in landbouwgebied. Voor ons is het essentieel dat landbouwbedrijven zich kunnen blijven ontwikkelen”, verduidelijkt de voorzitter.

Om dat te voorkomen, schuift Boerenbond twee voorwaarden naar voor. Zo moet de functiewijziging worden beoordeeld in functie van de impact op de ontwikkelkansen voor de omliggende bedrijven. Daarnaast moet er ook een bijzonder statuut komen voor woningen na zonevreemde functiewijzigingen zodat de nieuwe bewoners niet zomaar juridische stappen kunnen ondernemen tegen bestaande landbouwactiviteiten.

Minder verharding en extra betaling

“Een volgende stap is dat de zonevreemde functiewijziging gepaard gaat met een ruimtelijke krimp én met een financiële last”, klinkt het. Die ruimtelijke krimp moet ervoor zorgen dat er meer ruimte vrijkomt voor zone-eigen activiteiten. “Een landbouwsite bestaat niet alleen uit landbouwgrond en de gezinswoning maar ook uit stallen, loodsen, sleufsilo’s, enz.”, legt Ceyssens uit. “De bebouwde of verharde oppervlakte bij een zonevreemde functiewijziging zou moeten dalen om zo ten goede te komen van onder meer de open ruimte.”

Sloop mét vergoeding

Hoeves die niet in aanmerking komen voor agrarisch hergebruik en ook niet voor een zonevreemde functiewijziging, die moeten gesloopt kunnen worden om zo de ruimtelijke verrommeling tegen te gaan. “Maar daar moet een correcte vergoeding tegenover staan om op die manier een gelijke behandeling te garanderen”, stelt Boerenbond. De organisatie is van mening dat een goed flankerend nodig is, met voldoende financiële instrumenten. “Een voor de hand liggende piste is dan een proportionele last die moet worden opgelegd als een vergunning voor een zonevreemde functiewijziging wordt afgeleverd.”

Bijzondere evenwichtsoefening

De Boerenbondvoorzitter benadrukte dat deze stappen één geheel vormen en geen waaier aan voorstellen zijn waaruit naar hartenlust kan gekozen worden. “Tot dit standpunt komen was een bijzondere evenwichtsoefening binnen onze organisatie. Het is duidelijk dat er een spanningsveld is tussen de stoppende boer die zijn boerderij als zijn pensioen ziet en de jonge boer voor wie een zonevreemde functiewijziging van een nabijgelegen hoeve een bedreiging kan betekenen voor zijn bedrijf.” Volgens Ceyssens werd dit standpunt van onderuit in de organisatie opgebouwd en is het afgeklopt op het hoofdbestuur waarin ook Groene Kring en Ferm voor agravrouwen vertegenwoordigd zijn.

Enkel voor de happy few?

Wordt er niets gewijzigd aan het strenge beleid van vandaag, dan vreest ABS dat wonen op het platteland steeds exclusiever zal worden, iets wat enkel is weggelegd voor de rijksten. “Een ander neveneffect dat we zien is dat burgers zich laten erkennen als landbouwer om flexibeler te kunnen omgaan met hun hoeve in agrarisch gebied”, legt de ABS-voorzitter uit.

Er bestaat volgens hem ook een gevaar dat het platteland een slaapzaal wordt. “Vaak gebruiken deze mensen hun woning op het platteland enkel om te slapen en uit te rusten, terwijl hun leven zich elders afspeelt. Ze zoeken geen contact meer met hun omgeving en dat zorgt voor meer conflictsituaties”, legt hij uit.

Tot slot stelt Vincent zich ook vragen over de impact van de wetgeving. “In bepaalde gebieden, bijvoorbeeld kort bij natuur, is geen intensieve landbouw meer mogelijk. Daar zullen veel hoeves vrijkomen. Maar er is ook een keerzijde aan die medaille, want in andere gebieden is er mogelijk een veel grotere instroom van landbouwbedrijven omdat daar wel nog meer ontwikkelmogelijkheden zijn.”

Maximaal voorbehouden voor voedselproductie

Als antwoord op al die uitdagingen pleit ABS voor een duidelijke ruimtelijke planning die vanuit één niveau wordt opgelegd. “Vandaag zien we dat er Vlaamse, provinciale en gemeentelijke richtlijnen gelden waardoor het heel onduidelijk wordt aan dewelke men moet voldoen”, klinkt. In lijn met Boerenbond pleit ABS er ook voor dat gronden in agrarisch gebied maximaal worden voorbehouden voor voedselproductie.

Verder vraagt de landbouworganisatie dat landbouwactiviteiten in agrarisch gebied door de wetgeving beschermd worden. “Op die manier moeten procedureslagen tegen vergunningen van landbouwers die zich aan het wettelijk kader houden, vermeden worden. Als landbouwactiviteiten al niet kunnen in agrarisch gebied, waar dan wel?”, vraagt hij zich af. Daarnaast is ABS, net als Boerenbond, vragende partij voor een kader rond zonevreemde functiewijzigingen met duidelijke voorwaarden en procedures. Daarbij moet er aandacht zijn voor de kernwaarden van het landbouwgebied: landbouwactiviteiten, open ruimte en als buffergebied.

De landbouworganisatie is van mening dat er meer naar landbouwers zelf moet geluisterd worden in het debat. “De kennis over wat er leeft, zit daar. Nu komen al te vaak enkel academici aan het woord”, stelt Vincent. Ook pleit hij voor voldoende diversiteit op het platteland. “Wonen op het platteland is vandaag exclusief geworden. Wij vinden het belangrijk dat ook de gewone man er nog terecht kan, net als in het verleden.”

Sloop moet vergoed worden

Vervolgens veroordeelt de ABS-voorzitter ook de kapitaalvernietiging die vaak met een functiewijziging gepaard gaat. “Heel vaak wordt er geëist dat er gebouwen gesloopt worden. Als bepaalde gebouwen op een site moeten verdwijnen, dan vinden wij dat daar een correcte vergoeding moet tegenover staan. Dat lijkt logisch, maar dat is het vandaag niet.” In dat kader pleit hij voor een motiverend beleid in plaats van een dwingend beleid. “Zo zou de overheid al een slooppremie kunnen uitbetalen aan landbouwers wanneer zij aan het einde van hun carrière beslissen om te stoppen met bepaalde activiteiten op hun bedrijf.”

Ook met terugwerkende kracht?

Een laatste vraag van ABS is dat het beleid ook een zekere mate van terugwerkende kracht voorziet. “Landbouwers die vandaag aan het einde van hun carrière komen worden veel strenger benaderd dan hun collega’s die eerder al hun bedrijf hebben verkocht. We vragen niet dat zij gestraft worden, maar het zou wel fair zijn dat ze wanneer die zonevreemde woningen worden overgedragen naar een volgende generatie, hen ook gevraagd wordt om aan de wetgeving van vandaag te voldoen”, besluit Vincent.