VMM-rapport: Vlaamse natuur op goede weg qua verzuring, stikstof blijft uitdaging

De doelstellingen binnen het Vlaamse Luchtbeleidsplan vragen om het aantal overschrijdingen van ‘kritische lasten’ in de natuur tegen 2030 met een derde te verminderen tegenover 2005. Die ‘kritische lasten’ zijn een verzurings- of stikstofdrempel die binnen een ecosysteemtype moeten worden behaald. 69 procent van de oppervlakte Vlaamse natuur behaalt de drempel voor vermesting of niet.

Grasland en loofbos doen het goed, naaldbos en heide in overschrijding

Er zijn hier grote verschillen per ecosysteemtype. Voor soortenrijk grasland daalt de oppervlakte in overschrijding voor vermesting het sterkst en kent nog 33,2 procent van dit gebiedtype een overschrijding, komende van 95,3 procent. Voor loofbos daalt de oppervlakte in overschrijding met bijna één derde, van 99,3 procent naar 68,1 procent. Voor naaldbos en heide blijft de kritische last voor vermesting voor de volledige oppervlakte in overschrijding.

Kanttekening bij de cijfers

Hoewel het lijkt alsof er bij sommige ecosysteemtypes geen enkele beterschap heeft plaatsgevonden, kennen deze cijfers een belangrijke nuance. De oppervlakte van het gebied in overschrijding bleef in bepaalde ecosystemen misschien gelijk, maar de mate van overschrijding is wel gedaald. “De grafieken geven een ‘ja of nee’-indicator mee, maar ze zeggen niets over de ernst van een overschrijding”, verduidelijkt Jeroen Staelens van VMM. “Het is alsof je de vergelijking maakt tussen iemand die tien of honderd kilometer per uur te hard rijdt. Beiden zijn in fout, maar bij de ene is het ernstiger dan de andere.”

Deze ja-nee-parameter kan soms leiden tot hevige schommelingen in de cijfers. In het uitzonderlijk natte jaar 2021 steeg de stikstofdepositie binnen vele ecosystemen en werd in diverse gebieden de kritische grens opnieuw aangetikt, terwijl de stijging in praktijk niet zo dramatisch was als deze grafiek doet uitschijnen. Dat Vlaanderen weinig heidegebied kentn maakt zeker dit ecosysteemtype gevoelig aan statistische schommelingen.

Stikstof blijft uitdaging

Voor vermesting behaalt Vlaanderen volgens de laatste prognose in 2030 de doelstelling voor de totale oppervlakte natuur, maar niet voor naaldbos en heide. “Deze ecosysteemtypes hebben de laagste kritische lasten voor vermesting en komen voor in regio’s met een hoge stikstofdepositie, waardoor de overschrijdingen hoog zijn”, duidt VMM. “Om deze te verlagen, zouden naast gebiedsgerichte maatregelen ook generieke maatregelen moeten uitgevoerd worden over alle sectoren heen.”

Voor verzuring zijn quasi overal de 2030-doelstellingen behaald. “Waar we bij vermesting enkel naar stikstof kijken, wordt verzuring door stikstof én zwavel bepaald”, zegt Staelens. “De verzuringtrends zijn heel positief omdat veel zwavel is weggevallen. Die uitstoot kwam vroeger van onder andere transport, en vandaag vooral van verbrandingsprocessen en industriële emissies. Maar al sinds de jaren 70 is er veel werk verricht op dat vlak en dus is de zwaveluitstaat de voorbije decennia enorm gedaald. De laatste 20 jaar ging het om min 85 procent. Binnen het verzuringsverhaal is dus vooral nog het stikstofaandeel actueel.”

Het stikstofaandeel in de lucht is ook fors afgenomen, maar de afgelopen jaren ziet VMM dat die daling stagneert. “Het belangrijkste bij luchtvervulling is om de emissies bij de bron aan te pakken. Wat het verkeer betreft, heb je de euronormen: auto’s stoten in principe nu minder stikstofoxide uit. Wat ammoniak betreft, is landbouw een belangrijke bron. De diverse ammoniakreducerende maatregelen die men in deze sector neemt, zijn het enige wat echt helpt. Pas als de uitstoot vermindert, zal de stikstofconcentratie in de lucht ook verminderen.”